Piotr Sobecki - working notes

Nowoczesność — emancypacja wiedzy od wiary i władzy (Habermas)

Nowoczesność — emancypacja wiedzy od wiary i władzy (Habermas)

Abstract

Habermas definiuje nowoczesność jako historyczny proces emancypacji wiedzy od religii i zorganizowanego porządku społeczno-prawnego — prowadzący do wyróżnienia trzech autonomicznych sfer: nauki, moralności/prawa i sztuki. Diagnozę tę przejmuje od Webera, ale wbrew pesymizmowi Webera i wbrew postmodernizmowi utrzymuje, że projekt oświeceniowej emancypacji nie jest wyczerpany — lecz „niedokończony”. Jego realizacja wymaga przejścia od rozumu instrumentalnego do komunikacyjnego oraz wzmocnienia demokratycznej sfery publicznej.

Weberiańskie dziedzictwo: różnicowanie sfer

Habermas odczytuje nowoczesność przez pryzmat Weberowskiej tezy o racjonalizacji. Modernizacja nie jest prostym postępem, lecz procesem różnicowania: jednolite religijno-metafizyczne obrazy świata rozpadają się, a problemy, które dotychczas były scalane przez religię i metafizykę, zostają wydzielone w oddzielne domeny ważności — naukową, moralno-prawną oraz estetyczno-ekspresywną.

Habermas ujmuje to w kategoriach instytucjonalnego oderwania się wiedzy od dwóch jej dawnych zakorzenień:

„(…) sfera wiedzy oddzieliła się od sfery wiary z jednej strony, a od zorganizowanych według prawa stosunków społecznych oraz codziennego współżycia z drugiej strony.”1

Jest to emancypacja podwójna: od autorytetu religijnego (wiara) i od utożsamienia prawdy z obowiązującym porządkiem społeczno-prawnym (władza). Efektem jest wyłonienie się trzech autonomicznych sfer racjonalności — kognitywno-instrumentalnej (nauka i technika), moralno-praktycznej (prawo i etyka) oraz estetyczno-ekspresywnej (sztuka i krytyka) — z których każda rządzi się własnymi roszczeniami ważnościowymi i procedurami uzasadniania.

„Projekt niedokończony”: obrona oświecenia

Weber kończył swoją diagnozę pesymistycznie: racjonalizacja prowadzi do „odczarowania świata” i zamknięcia podmiotu w „żelaznej klatce” biurokratycznej racjonalności. Postmodernizm i neoawangarda wyprowadziły z podobnej diagnozy wniosek o bankructwie oświeceniowego projektu. Habermas obu tym odpowiedziom odmawia racji:

„Zamiast rezygnować z nowoczesności i jej projektu jako sprawy przegranej, powinniśmy wyciągnąć naukę z błędów tych ekstrawaganckich programów, które próbowały negować nowoczesność.”2

Kluczowy jest tu termin „projekt”: nowoczesność jest dla Habermasa nie stanem zastałym, lecz niezrealizowanym zobowiązaniem. Błędem nie było oświecenie samo w sobie, lecz kolonizacja wszystkich dziedzin życia przez jeden typ racjonalności — instrumentalną. Tę diagnozę Habermas dzieli z Adorno i Horkheimerem z „Dialektyki oświecenia”, lecz wyciąga z niej odwrotny wniosek: zamiast totalizującej krytyki rozumu, postuluje jego przeformułowanie.

Typologia krytyków nowoczesności

W „Filozoficznym dyskursie nowoczesności” (1985) Habermas kataloguje stanowiska wobec projektu.

  • Neokonserwatyzm akceptuje modernizację gospodarczą i techniczną, lecz odrzuca kulturową emancypację jako destabilizującą.
  • „Młodzi konserwatyści” (Foucault, Derrida, Bataille) radykalizują krytykę rozumu aż do postulatu jego przekroczenia — nie dostrzegając, że w ten sposób pozbawiali się kryteriów własnej krytyki. Obydwie strategie są, zdaniem Habermasa, abdicatio: rezygnacją z pytania o to, jak dopełnić projekt, nie zaś jak go porzucić.

Droga wyjścia: rozum komunikacyjny i sfera publiczna

Habermas proponuje nie odrzucenie rozumu, lecz jego poszerzenie o wymiar komunikacyjny — zdolność intersubiektywnego uzgadniania roszczeń ważnościowych w wolnej od przymusu przestrzeni argumentacji. Szczegółowa architektura tej propozycji — rozróżnienie rozumu instrumentalnego od komunikacyjnego, koncepcja idealnej sytuacji mowy i roszczenia ważnościowe — zostaje rozwinięta w Koncepcja rozumu komunikacyjnego (Habermas).

Zagrożeniem dla tego projektu jest kolonizacja świata życia przez bezosobowe systemy pieniądza i biurokratycznej władzy:

„Systemowe mechanizmy sterowania wypierają formy integracji społecznej nawet tam, gdzie komunikacyjne uzgodnienie działań jest nieodzowne.”3

Ratunkiem jest nie odwrót od nowoczesności, lecz wzmocnienie demokratycznych procedur i debaty publicznej jako przestrzeni, w której świat życia odzyskuje kontrolę nad systemem.

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: brak numeru strony] — cytat „sfera wiedzy oddzieliła się od sfery wiary…”: źródło identyfikowane jako „Nowoczesność jako projekt niedokończony” (1980/1996); numer strony wymaga weryfikacji w tekście pierwotnym lub polskim przekładzie (IFiS PAN 1996)
  • [do weryfikacji: brak numeru strony] — cytat „Zamiast rezygnować…”: j.w.; angielski oryginał: „Rather than giving up modernity and its project as a lost cause, we should learn from the mistakes of those extravagant programs which have tried to negate modernity” (New German Critique 22, 1981, s. 13 — do potwierdzenia w polskim przekładzie)
  • [do weryfikacji: brak numeru strony] — cytat „Systemowe mechanizmy sterowania…”: źródło TdkH t. 2 (Suhrkamp 1981); numer strony wymaga weryfikacji w polskim wydaniu PWN 2002

Źródła

  • Habermas, J. (1980/1996). „Nowoczesność jako projekt niedokończony” [„Die Moderne — ein unvollendetes Projekt”]. Tłum. Małgorzata Łukasiewicz. W: S. Czerniak, A. Szahaj (red.), Postmodernizm a filozofia. Wybór tekstów. IFiS PAN, Warszawa — poziom wiarygodności: 1/5
  • Habermas, J. (1981). „Modernity versus Postmodernity”. New German Critique, 22, s. 3–14. Tłum. Seyla Benhabib — poziom wiarygodności: 1/5
  • Habermas, J. (1981/2002). Teoria działania komunikacyjnego, t. 1–2 [Theorie des kommunikativen Handelns]. Tłum. Andrzej Maciej Kaniowski. PWN, Warszawa — poziom wiarygodności: 1/5
  • Habermas, J. (1985/2000). Filozoficzny dyskurs nowoczesności [Der philosophische Diskurs der Moderne]. Tłum. Małgorzata Łukasiewicz. Universitas, Kraków — poziom wiarygodności: 1/5

evergreen filozofia Habermas nowoczesność teoria_krytyczna projekt_niedokończony Weber

Footnotes

Footnotes

  1. Habermas, J. (1980/1996). „Nowoczesność jako projekt niedokończony”. Tłum. M. Łukasiewicz. W: S. Czerniak, A. Szahaj (red.), Postmodernizm a filozofia. Wybór tekstów. IFiS PAN, Warszawa, s. [do weryfikacji] ↩

  2. Habermas, J. (1980/1996). „Nowoczesność jako projekt niedokończony”. Tłum. M. Łukasiewicz. W: S. Czerniak, A. Szahaj (red.), Postmodernizm a filozofia. Wybór tekstów. IFiS PAN, Warszawa, s. [do weryfikacji]; ang. oryginał: „Rather than giving up modernity and its project as a lost cause, we should learn from the mistakes of those extravagant programs which have tried to negate modernity” — New German Critique 22 (1981), s. 13 ↩

  3. Habermas, J. (1981/2002). Teoria działania komunikacyjnego, t. 2. Tłum. A.M. Kaniowski. PWN, Warszawa, s. [do weryfikacji] ↩

Odnośniki zwrotne