Epoché i nastawienie naturalne (Husserl)
Abstract
Nastawienie naturalne to fundamentalna postawa, w której człowiek żyje na co dzień i którą filozofia dotąd dzieliła: bezrefleksyjne przyjmowanie świata jako istniejącego, oczywistego tła wszelkiego doświadczenia. Epoché (zawieszenie, wzięcie w nawias) jest fenomenologiczną metodą jego neutralizacji — nie zaprzeczeniem istnienia świata, lecz wstrzymaniem się od generalnej tezy o jego istnieniu w celu dotarcia do czystej świadomości jako pola transcendentalnego. Eugen Fink porównał tę sytuację do alegorii jaskini Platona: naturalny człowiek jest przykuty do ściany przez język i przyzwyczajenia myślenia.
W nastawieniu naturalnym świat jest po prostu „dany” — jako oczywisty, istniejący, stale obecny. Husserl nazywa to „generalną tezą nastawienia naturalnego” (Generalthesis der natürlichen Einstellung). Obejmuje ona nie tylko przekonania codziennego życia, ale też „wszystkie przyzwyczajenia myślenia aż do dzisiaj” jako historycznie złożone w gramatykach dyskursu filozoficznego. Filozofia tradycyjna, mimo swych ambicji, pozostawała w granicach tej tezy — budując ontologie, nie pytając o warunki dania samego bytu.
Fenomenologiczne epoché (ἐποχή — wstrzymanie się od sądu) nie polega na zanegowaniu istnienia świata ani na wątpieniu (jak u Kartezjusza). To metodyczne wzięcie w nawias generalnej tezy: świat nadal jest dany, ale fenomenolog powstrzymuje się od korzystania z tezy o jego realnym istnieniu jako nieproblematycznej oczywistości. W ten sposób otwiera się pole czystej świadomości i jej intencjonalnych treści.
Rezultatem epoché jest redukcja fenomenologiczna (zwana też transcendentalną): to, co pozostaje po zawieszeniu nastawienia naturalnego, to świadomość transcendentalna jako pole absolutne — nie już podmiot w świecie, lecz źródło, w którym świat się konstytuuje.
Eugen Fink, podążając za sugestiami Husserla, czyta Platońską alegorię jaskini jako trafny obraz „trwałej sytuacji ludzkiej egzystencji w świecie”: więźniowie jaskini to ludzie przykuci do nastawienia naturalnego. Wyjście z jaskini odpowiada przeprowadzeniu redukcji — przekroczeniu oczywistości nastawienia naturalnego ku widzeniu samych rzeczy (Sachen selbst).
Kluczowe rozszerzenie: dla Finka nie tylko codzienne przekonania, ale też „wszystkie przyzwyczajenia myśli, sposoby rozumienia, pojęcia i słowa” są zakorzenione w „niewoli” świata. Język filozofii jest uwikłany w nastawienie naturalne — stąd paradoks dyskursu fenomenologicznego.
Husserlowska redukcja ma kilka powiązanych wymiarów:
- Redukcja ejdetyczna (eidetische Reduktion): przejście od faktycznych danych empirycznych do ich ejdetycznych (apriorycznych) struktur, do eidos — istoty idealnej, uchwytnej w wariacji ejdetycznej
- Redukcja transcendentalna (właściwa epoché): zawieszenie generalnej tezy nastawienia naturalnego, odsłaniające świadomość transcendentalną jako pole konstytucji
- Redukcja intersubiektywna: dalsza analiza, jak w polu transcendentalnym konstytuuje się inny podmiot i wspólny świat
Nicolas de Warren opisuje metodologiczną redukcję Husserla jako ruch deterytorializacji — analogiczny do „silnego współczynnika deterytorializacji” opisanego przez Deleuze’a i Guattariego w kontekście literatury mniejszej. Redukcja działa poprzez zastąpienie tradycyjnych terminów przez nowo otwarte pole doświadczenia transcendentalnego, wytrącając dyskurs z utrwalonych miejsc znaczeniowych.
- Fink: „wszelkie przyzwyczajenia myśli, sposoby rozumienia, pojęcia i słowa” są zakorzenione w „niewoli” świata lub nastawienia naturalnego
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium
- E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, t. I
- Platon, Państwo, księga VII (alegoria jaskini)