Kant — trzy pytania rozumu i kanon czystego rozumu
Abstract
Kant porządkuje cały interes czystego rozumu w trzy pytania: (1) Co mogę wiedzieć? — spekulatywne; (2) Co powinienem czynić? — moralność; (3) Czego mam się spodziewać? — zarazem teoretyczne i praktyczne. Tylko trzecie łączy obie perspektywy: nadzieja jest ze względu na praktykę tym samym, czym wiedza ze względu na teorię. Pytania spekulatywne o wolność, duszę i Boga mają znikomy interes poznawczy, gdyż żaden wynik nie daje się zastosować in concreto; doniosłość tych idei leży wyłącznie w zastosowaniu praktycznym. Stąd kanon czystego rozumu — jego prawidłowe i owocne użycie — istnieje tylko w zastosowaniu moralnym.
Trzy pytania rozumu
Kant formułuje je jako punkt zbieżności całego spekulatywnego i praktycznego interesu rozumu:
„Cały interes mego rozumu (zarówno spekulatywny jak praktyczny) skupia się w trzech następnych pytaniach:
- Co mogę wiedzieć?
- Co powinienem czynić?
- Czego mam się spodziewać?”
Pytanie pierwsze Kant uznaje za wyczerpane przez Krytykę — spekulatywnie.
- Wynik: co do wolności woli, nieśmiertelności duszy i istnienia Boga — wiedza jest niemożliwa.
Pytanie drugie jest czysto praktyczne (moralne) i nie wchodzi w zakres krytyki transcendentalnej.
Pytanie trzecie jest zarazem praktyczne i teoretyczne: nadzieja zmierza do szczęśliwości i jest wobec prawa moralnego tym samym, czym wiedza wobec prawa przyrodzonego.
Praktyka jako nić przewodnia prowadzi tu do odpowiedzi na pytanie teoretyczne.
Dlaczego interes spekulatywny jest minimalny
Kant wskazuje dobitnie, dlaczego spekulatywny interes rozumu wobec trzech wielkich zagadnień (Bóg, dusza, wolność) jest „bardzo drobny”: z żadnego z tych odkryć nie można zrobić użytku, który by okazał swą przydatność in concreto, tj. w badaniu przyrody. Nawet gdyby udało się dowieść:
- wolności woli — jej przejawy (działania) muszą i tak być objaśniane jako zjawiska przyrody wedle jej praw;
- duchowej przyrody duszy — pojęcie to jest ujemne i nie dostarcza materiału do wnioskowań o życiu przyszłym;
- istnienia najwyższej umysłowości — bylibyśmy upoważnieni do wytłumaczenia ogólnego ładu, lecz nie do wnioskowania o szczegółowych porządkach.
Trzy te twierdzenia „pozostają dla rozumu spekulatywnego zawsze transcendentnymi i nie mają zgoła zastosowania immanentnego.”
Kanon a organon; kanon jako prawidło
Kant odróżnia
- kanon (prawidło prawidłowego i owocnego użycia władzy poznawczej) od
- organonu (zasady rozszerzenia poznania).
Spekulatywne użycie czystego rozumu nie daje żadnego kanonu, bo wykracza poza doświadczenie bez możliwości zastosowania wyników. Kanon czystego rozumu istnieje wyłącznie w jego zastosowaniu praktycznym — mianowicie moralnym.
Tylko prawa moralne rozkazują „wręcz, nie tylko hipotetycznie.”
Prawo pragmatyczne a prawo moralne; definicja szczęśliwości
Kant precyzuje dwa typy praw praktycznych, których rozróżnienie będzie konieczne dla całego Kanonu:
- Prawo pragmatyczne (prawidło roztropności) — przepisuje, co czynić, gdy chcemy osiągnąć szczęśliwość. Opiera się na zasadach empirycznych, bo tylko przez doświadczenie wiem, jakie skłonności żądają zaspokojenia i jakie są ich przyczyny.
- Prawo moralne (obyczajowe) — nakazuje, jak postępować, by zasługiwać na szczęśliwość. Nie zważa na skłonności ani na środki ich zaspokojenia; dotyczy wyłącznie wolności rozumnego jestestwa i koniecznych warunków, pod którymi zgadza się ona z rozdawaniem szczęśliwości według zasad. Może zatem być poznane a priori.
Szczęśliwość Kant definiuje precyzyjnie: „zaspokojenie wszystkich naszych skłonności (zarówno extensive co do ich rozmaitości, jak intensive, co do ich stopnia, a także protensive, co do trwania).”
Wolność praktyczna a wolność transcendentalna
Autonomia woli, wolność transcendentalna i praktyczna (Kant)
Kant wyraźnie rozgranicza dwa pojęcia wolności:
- wolność praktyczna — niezależność samowoli od zmysłowych popędów, dająca się dowieść doświadczeniem — jest jedynym pojęciem wolności istotnym dla kanonu.
- wolność transcendentalna (niezależność przyczynowości rozumu od wszelkich uwarunkowań świata zmysłowego) należy do spekulacji i może zostać odłożona.
Kanon czystego rozumu zajmuje się zatem tylko dwoma pytaniami:
- Czy jest Bóg?
- Czy jest życie przyszłe?
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Transcendentalna nauka o metodzie, oddział II: Kanon czystego rozumu, rozdz. I: O ostatecznym celu czystego użytkowania z rozumu; przekład P. Chmielowski — poziom wiarygodności: 2
evergreen kant kanon trzy-pytania-rozumu wolnosc-praktyczna prawo-moralne szczesliwosc rozum-praktyczny krytyka-czystego-rozumu