Pochód rozumu ku ens realissimum (Kant)
Abstract
Kant rekonstruuje naturalny pochód rozumu: od doświadczenia jakiegoś istnienia, przez wniosek o istnieniu bezwarunkowo koniecznego jestestwa, do identyfikacji tego jestestwa z ens realissimum — pojęciem zawierającym wszelką realność. Pochód ten jest psychologicznie nieuchronny i strukturalnie uzasadniony: ens realissimum jest jedynym pojęciem, które nie zawiera nic sprzecznego z bezwzględną koniecznością. Kant jednak wskazuje granicę: z faktu, że ens realissimum najlepiej pasuje do roli bytu koniecznego, nie wynika, że inne jestestwa nie mogą być konieczne — ani że niespełnienie warunku zupełności czyni istnienie uwarunkowanym. Wniosek nie jest apodiktyczny, lecz rozum nie ma nic lepszego.
Naturalny pochód rozumu
Rozum nie zaczyna od pojęć — zaczyna od doświadczenia. Kant wskazuje, że jest to pochód „przyrodzony” dla każdego rozumu, nawet „najpospolitszego”:
„Jeżeli cokolwiek bądź istnieje, to trzeba też przyznać, że coś istnieje w sposób konieczny. Bo przypadkowość istnieje tylko pod warunkiem czegoś innego, jako swojej przyczyny, a od tej popłaca wnioskowanie coraz dalsze, aż do takiej przyczyny, która nie jest przypadkową i właśnie istnieje bez uwarunkowania w sposób konieczny.” (KCR, Dialektyka transcendentalna, Ideał czystego rozumu, tłum. Chmielowski)
Jest to forma argumentu kosmologicznego: od przypadkowości do konieczności. Punkt wyjścia może być dowolny — własna egzystencja, przypadkowy przedmiot. Kant jednak zaznacza, że podstawa jest chwiejna: każde przypadkowe istnienie zakłada przyczynę, ta — kolejną, aż do przyczyny niebędącej przypadkową.
„Taki jest pochód przyrodzony, jaki obiera każdy rozum ludzki, nawet najpospolitszy, chociaż nie każdy w nim wytrwa. Nie zaczyna on od pojęć, lecz od pospolitego doświadczenia, bierze więc za podstawę coś istniejącego.” (tamże)
Dlaczego ens realissimum?
Rozum, przyjąwszy istnienie bezwarunkowo koniecznego jestestwa, szuka pojęcia, które tę konieczność najlepiej wyraża. Nie wnioskuje o bycie z pojęcia (a priori) — to byłby argument ontologiczny. Szuka raczej wśród pojęć rzeczy możliwych takiego, które nie zawiera nic sprzecznego z bezwzględną koniecznością.
Kandydatem jest pojęcie ens realissimum — jestestwa posiadającego wszelką realność: „to, czego pojęcie na wszelkie dlaczego zawiera w sobie dlatego, co w żadnej cząstce ani w żadnym kierunku nie jest ułomne, co wszędzie wystarcza jako warunek.” Taki byt sam nie potrzebuje żadnego warunku — nie może go mieć, skoro zawiera wszelki warunek możliwych wyników. Jest więc jedynym pojęciem, które przynajmniej w jednej cząstce czyni zadość pojęciu bezwarunkowej konieczności. Stąd: wszystkość realności → bezwzględna jedność → pojęcie jedynego najwyższego jestestwa.
Granice wnioskowania
Kant wskazuje poważną lukę logiczną. Z faktu, że ens realissimum zawiera wszystkie warunki, wynika, że samo nie jest uwarunkowane. Ale nie wynika stąd, że jestestwo nie zawierające najwyższej realności musi być przez to uwarunkowane co do istnienia. Analogia z wnioskowaniem hipotetycznym: brak pewnego warunku w pojęciu nie dowodzi, że odpowiadający mu byt jest uwarunkowany. Inne jestestwa mogłyby być bezwarunkowo konieczne, choć nie potrafimy wywieść ich konieczności z ich pojęcia.
Pochód rozumu jest więc strukturalnie taki:
- Coś istnieje → istnieje byt konieczny ✓
- Ens realissimum najlepiej odpowiada idei bytu koniecznego ✓
- Zatem ens realissimum jest bytem koniecznym ✗ (logicznie niedowiedzione)
Mimo to rozum nie ma wyboru: „na całym polu możliwości nie możemy nic znaleźć, co by mogło rościć uzasadnione prawo do takiej wyższości w istnieniu.” Argument jest przyjmowany nie dlatego, że jest pewny, lecz dlatego, że jest najlepszy z dostępnych. Kant analizuje pełne konsekwencje tego kroku w dalszej krytyce predykacji teologicznej.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: lokalizacja] — prawdopodobnie A583–586/B611–614 lub okolice; potwierdzić paginację.
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dialektyka transcendentalna — Ideał czystego rozumu; przekład P. Chmielowski (XIX w.) — poziom wiarygodności: 2
evergreen kant ens-realissimum byt-konieczny ideał-transcendentalny argument-kosmologiczny dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu