Idea a ideał — wzorzec wyczerpującego określenia (Kant)
Abstract
Kant precyzuje rozróżnienie między ideą a ideałem. Idea to pojęcie zawierające prawidło; ideał to jednostkowe wyobrażenie indywiduum w pełni adekwatnego do idei — wzorzec wyczerpującego określenia wszystkich orzeczeń danego rodzaju. Ideały rozumu mają siłę praktyczną (regulatywną), nie twórczą: nie ustanawiają bytu, lecz dostarczają miary oceny i doskonalenia. Kant odróżnia ideał rozumowy (określony wedle prawideł a priori) od nieokreślonych „monogramów” wyobraźni, niepoddających się żadnemu przetestowaniu, oraz wskazuje stoickiego mędrca jako przykład ideału moralnego. Fragment kończy się zapowiedzią transcendentalnego ideału (ens realissimum) jako przedmiotu wyczerpującego określenia wedle zasad a priori.
Idea a ideał — rozróżnienie
Kant wprowadza rozróżnienie nieobecne wcześniej w tej formie w Krytyce czystego rozumu:
Idea dostarcza prawidła — ogólnej zasady, wedle której oceniamy i ukierunkowujemy działanie lub myślenie. Cnota i mądrość są ideami: formułują, czym dana własność jest w swej pełni, bez odniesienia do konkretnego egzemplarza.
Ideał to coś więcej: indywidualne wyobrażenie in concreto — jednostkowe, w pełni określone przez ideę. Kant ujmuje tę relację precyzyjnie:
„Jak idea podaje prawidło, tak ideał w tym razie służy za pierwowzór wyczerpującego określenia odwzorowania, i nie mamy żadnej innej miary dla naszych działań prócz zachowania się tego boskiego w nas człowieka, z którym się porównujemy, oceniamy i przez to się doskonalimy, lubo nigdy dosięgnąć go nie zdołamy.” (KCR, Dialektyka transcendentalna, Ideał czystego rozumu, rozdział I: O ideale w ogóle, tłum. Chmielowski)
Mędrzec stoicki jest ideałem mądrości: człowiekiem istniejącym jedynie w myślach, lecz zupełnie równoważnym z ideą mądrości — jej jednostkową pełną realizacją. Rozróżnienie jest formalne: idea = reguła ogólna; ideał = indywidualne exemplum wyznaczone przez tę regułę bez żadnej luki.
Platoński kontekst i jego ograniczenie
Kant przywołuje Platona: dla niego to, co dla nas jest ideałem (doskonały człowiek), było ideą boskiego rozsądku — jedynym przedmiotem czystego oglądu, pra-przyczyną wszystkich odwzorowań w zjawisku. Kant nie podziela tej ontologii. Dla Platona idee są twórcze i konstytutywne; dla Kanta ideały mają siłę wyłącznie praktyczną — jako „zasady kierownicze”, nie jako przyczyny realne. Ta różnica jest kluczowa dla kantowskiej krytyki racjonalnej teologii: żaden ideał nie ustanawia bytu.
Cnota i mędrzec — ideał moralny
Pojęcia moralne nie są całkowicie czystymi pojęciami rozumu (mają empiryczną podstawę w przyjemności i nieprzyjemności), lecz ze względu na formę — sposób, w jaki rozum ujmuje wolność w obręby prawidła — mogą służyć za przykład pojęć rozumowych. Stąd: cnota jest ideą, mędrzec stoicki jest ideałem.
Funkcja ideału jest miarą, nie wzorcem do dosłownego naśladowania. Kant dodaje ważne zastrzeżenie dotyczące prób realizowania ideału w konkretnym przykładzie:
„Chęć atoli realizowania ideału w jakimś przykładzie, tj. w zjawisku, niby dajmy na to mędrca w jakimś romansie, naraża na niewykonalność, a nadto ma w sobie coś opacznego i mało budującego, ponieważ przyrodzone obręby, czyniące ustawicznie uszczerbek w zupełności idei, uniemożliwiają w takiej próbie wszelkie złudzenie.” (tamże)
Próba realizacji ideału sprawia, że dobro tkwiące w idei staje się „podejrzanym i do zmyślenia podobnym” — nieuchronna luka między ideą a zjawiskiem ujawnia się jako nieusuwalna.
Ideały rozumu a „monogramy” wyobraźni
Kant odróżnia ideał rozumowy od tworów wyobraźni — „monogramów” (Monogramm) [do weryfikacji: czy Kant używa tego terminu w oryginale i czy Ingarden go zachowuje]: nieokreślonych, poszczególnych rzutów niepoddających się żadnemu przetestowaniu ani wyjaśnieniu za pomocą prawideł. Malarze i fizjonomiści twierdzą, że posługują się takimi wewnętrznymi sylwetkami jako wzorcami. Można je niewłaściwie nazwać „ideałami zmysłowości” — lecz brakuje im tego, co definiuje ideał rozumowy: określenia wedle prawideł a priori.
| Ideał rozumowy | „Monogram” wyobraźni | |
|---|---|---|
| Podstawa | Prawidła a priori | Nawarstwienie doświadczeń zmysłowych |
| Określoność | Wyczerpująca | Nieokreślona, niepodlegająca regule |
| Mierzalność | Tak — dostarcza miary oceny | Nie — niedający się uzewnętrznić wzorzec |
| Stosunek do idei | Wypełnienie idei w jednostkowym | Brak związku z ideą |
Zapowiedź transcendentalnego ideału
Fragment zamyka zapowiedź właściwego przedmiotu rozdziału: rozum zamierza określić swój ideał wyczerpująco wedle prawideł a priori — wytworzyć w myśli przedmiot dający się wyczerpująco określić wedle zasad, nawet jeśli brakuje ku temu warunków w doświadczeniu. Takie pojęcie jest transcendentne. Jest to zapowiedź ens realissimum — jestestwa posiadającego wszelką realność — jako ideału transcendentalnego analizowanego w kolejnych sekcjach.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: lokalizacja] — rozdział „O ideale w ogóle”, prawdopodobnie A568–571/B596–599; potwierdzić paginację.
- [do weryfikacji: „monogram” jako termin techniczny] — sprawdzić, czy Kant używa Monogramm w oryginale i czy Ingarden zachowuje ten termin; kontekst wskazuje na obraz-wzorzec nieokreślony regułą, co ma analogie w estetyce (schematyzm?).
- [do weryfikacji: relacja do schematyzmu] — „monogramy wyobraźni” mogą być aluzją do schematów transcendentalnych (KCR, Analityka zasad); warto sprawdzić, czy Kant nawiązuje świadomie.
Korekty redakcyjne
- „nie dającą się uzewnętrznić sylwetę” — archaizm; zachowany w cytacie, uwspółcześniony w parafrazach.
- „fizjognomowie” — pisownia oryginalna; współcześnie „fizjonomiści” lub „fizjognomiści”.
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dialektyka transcendentalna — Ideał czystego rozumu, rozdział I: O ideale w ogóle; przekład P. Chmielowski (XIX w.) — poziom wiarygodności: 2
evergreen kant idea ideał ideał-rozumu ens-realissimum cnota mędrzec-stoicki ideał-transcendentalny dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu