Bacon — projekt wiedzy jako panowanie nad naturą

Abstract

Franciszek Bacon (1561–1626) jest założycielem programu nowoczesnej nauki empirycznej rozumianej jako instrument panowania człowieka nad przyrodą. Jego projekt — zawarty w Novum Organum (1620), De Augmentis Scientiarum (1623) i Nowej Atlantydzie (1627) — zakłada, że wiedza i władza są tożsame (scientia et potentia in idem coincidunt), a cel nauki to nie kontemplacja, lecz powiększanie zasobów ludzkich możliwości. Metodą jest indukcja przez eliminację (inductio per eliminationem) — systematyczne zbieranie, klasyfikowanie i uogólnianie faktów doświadczalnych. Nowa Atlantyda jest literackim wcieleniem tego programu: Dom Salomona ucieleśnia instytucję wiedzy-jako-władzy.

Wiedza i władza jako jedność

Najkrótszym wyrazem filozofii Bacona jest zdanie: „Nam et ipsa scientia potestas est” — „I sama wiedza jest potęgą” (Meditationes Sacrae, 1597). W Novum Organum: „Scientia et potentia humana in idem coincidunt” — wiedza ludzka i ludzka władza zbiegają się w jedno. Nie jest to przypadkowa metafora, lecz teza filozoficzna: wiedza o przyczynach natury jest wiedzą o tym, jak ją przekształcić. Stąd cel Domu Salomona: „rozszerzenie granic władztwa ludzkiego nad naturą”.

To odwrócenie celów filozofii starożytnej: dla Arystotelesa nauka (episteme) jako taka jest wartościowsza niż wiedza techniczna (techne), bo jej cel jest wewnętrzny (poznanie dla poznania). Dla Bacona episteme jest właściwa jedynie jako fundament techne — wiedzy sprawczej.

Cztery rodzaje idoli

Francis Bacon w Novum Organum (1620, Księga I, aforyzmy 38–68) identyfikuje cztery rodzaje złudzeń umysłowych (idola), które blokują rzetelne poznanie przyrody:

Idola tribus — błędy wynikające z natury ludzkiej
Idola specus — indywidualna jaskinia
Idola fori — tyrania języka
Idola theatri — systemy filozoficzne jako spektakle

Podział ten nie jest arbitralny: odpowiada czterem różnym źródłom błędu — ogólnoludzkiemu, indywidualnemu, społeczno-językowemu i historyczno-filozoficznemu.

Patrz. Idole i błędy umysłu (Bacon)

Metoda: indukcja przez eliminację

Baconowska indukcja nie jest prostym uogólnieniem (inductio per enumerationem simplicem) — zbieraniem przykładów i uogólnianiem. Jest eliminacyjna: polega na systematycznym budowaniu tablic (obecności, nieobecności i stopnia) dla badanego zjawiska, a następnie eliminowaniu hipotez przez wskazanie instancji przeczących. To antycypacja falsyfikacji — choć bez jej nomologicznego rygoru.

Wyniki tej metody to formy (formae) — ukryte prawa natury rządzące zjawiskami. Odkrycie formy oznacza zarazem odkrycie środka wytwarzania i kontrolowania zjawiska. Np. odkrycie formy ciepła (vibrationu materii) pozwala ciepło wytwarzać i niszczyć. Wiedza o formie jest wiedzą sprawczą — stąd tożsamość nauki i władzy.

Instauratio Magna i miejsce Nowej Atlantydy

Instauratio Magna (Wielkie Odnowienie) to niezrealizowany projekt encyklopedyczny Bacona, z którego ukończone zostały tylko fragmenty:

De Dignitate et Augmentis Scientiarum — klasyfikacja nauk
Novum Organum — nowa metoda
(niedokończone) Historia naturalna i doświadczalna 4–6. (niezrealizowane) Zastosowania

Nowa Atlantyda jest programowym zakończeniem — wizją świata, w którym Instauratio jest zakończone i wcielone w instytucję. Dom Salomona realizuje wszystkie etapy: zbieranie historii naturalnej (Myśliwi, Rabusie), eksperymenty (Pionierzy), porządkowanie tablic (Kompilatorzy), wyprowadzanie form (Tłumacze Natury) i zastosowania (Dobroczyńcy).

Bacon a geneza transhumanizmu

Baconowski projekt jest historycznym korzeniem tego, co dziś nazywamy transhumanizmem. Teza o tożsamości wiedzy i panowania, o braku wewnętrznych limitów dla rozszerzania władztwa nad naturą i o instytucjonalnej organizacji tego projektu — wszystkie te elementy powracają w transhumanistycznych wizjach Kurzweila, Muska i Thiela. Różnica: Bacon zakładał, że panowanie nad naturą służy dobrostanowi ogółu ludzkości; współczesny transhumanizm jest często elitarnym projektem technologicznym służącym konkretnym interesom klasowym.

Warto też zwrócić uwagę na napięcie wewnątrz samego Bacona: nauka ma służyć „dobrostanowi ludzkości i chwale Boga”, a jednocześnie Dom Salomona decyduje, co ujawnić publicznie, a co zatrzymać jako tajemnicę. Wiedza jako władza jest zawsze również wiedzą jako kontrolą dostępu.

Cytaty

„Scientia et potentia humana in idem coincidunt” — Bacon, Novum Organum, I.3
„Nam et ipsa scientia potestas est” — Bacon, Meditationes Sacrae (1597)
„Gwoli światłości” — cel handlu zagranicznego Bensalem (s. 100)

Źródła

Franciszek Bacon, Nowa Atlantyda (1627)
Franciszek Bacon, Novum Organum (1620), zwł. Ks. I
Franciszek Bacon, De Augmentis Scientiarum (1623)
Lisa Jardine, Francis Bacon: Discovery and the Art of Discourse (1974)

evergreen bacon filozofia-nauki indukcja panowanie-nad-natura instauratio-magna epistemologia

Nowa Atlantyda — Bensalem jako utopia naukowa (Bacon)

Abstract

Nowa Atlantyda (1627, pośmiertnie) Franciszka Bacona to utopia naukowa, nie polityczna: ideałem nie jest doskonały ustrój prawny, lecz doskonała instytucja badania przyrody. Wyspiarskie państwo Bensalem wyróżnia samowystarczalność gospodarcza, rygorystyczna izolacja od świata zewnętrznego i aktywne zbieranie wiedzy ze wszystkich krajów — przez specjalnych emisariuszy. Sercem państwa jest Dom Salomona , instytucja badawcza, której celem jest „rozszerzenie granic władztwa ludzkiego nad naturą”. Tekst jest programowym manifestem projektu Bacona zawartego w Instauratio Magna: wiedza jako narzędzie panowania, panowanie jako dobroczynność.

Rama narracyjna i gatunek

Tekst jest fragmentem — Bacon nie dokończył dzieła. Narracja prowadzona jest w pierwszej osobie przez Europejczyka, marynarza zagubionego na Oceanie Spokojnym, który trafia na nieznaną wyspę. Gatunek łączy podróż utopijną (jak Utopia Morusa, 1516; Państwo Słońca Campanellego, 1602) z traktatem o instytucji naukowej. Sam Bacon przez narratora-wydawcę Rawleya jest przedstawiony jako autor, który zamierzał do Nowej Atlantydy dodać księgę o prawach — co czyni ją częścią większego, niezrealizowanego projektu polityczno-epistemologicznego.

Bensalem: zasady organizacji

Samowystarczalność: Bensalem jest wyspą kompletną gospodarczo (ok. 5 600 mil angielskich w obwodzie, żyzna gleba). Król Solamona, założyciel państwa ok. 1900 lat przed narracją, zdał sobie sprawę, że kraj „sam w sobie wszystkim istotnym dla utrzymania życia bez pomocy i zasiłków obcych” wystarcza. Sformułował to jako zasadę: handel z zagranicą jest dopuszczalny wyłącznie dla zdobycia wiedzy, nie dóbr materialnych. Podróże wyspiarzy za granicę są zakazane; zakaz emigracji obowiązuje, choć imigranci mogą zostać.

Izolacja z aktywnym wywiadem: Bensalem jest „całkowicie nieznany innym, choć sam zna bardzo pokaźną część zamieszkałych ziem”. Co 12 lat wysyłane są dwa okręty z trzema członkami Domu Salomona — Nabywcami Światłości — którzy przez wiele lat żyją za granicą pod obcymi tożsamościami, zbierając książki, wzorce i wiedzę o wynalazkach. Asymetria wiedzy (znają nas, my ich nie znamy) jest fundamentem bezpieczeństwa i suwerenności.

Chrześcijaństwo jako podłoże: Bensalem przyjął chrześcijaństwo w cudowny sposób — przez skrzynkę z pismami Starego i Nowego Testamentu, przysłaną przez apostoła Bartłomieja ok. 20 lat po Wniebowstąpieniu. Religia jest głęboko zakorzeniona w życiu publicznym i kształtuje obyczaje (np. opis Święta Rodzinnego). Żydzi zamieszkujący Bensalem są wyjątkowo pozytywnie nastawieni do Chrystusa — co jest elementem Baconowskiego projektu harmonizacji religii i nauki.

Ustrój społeczny i obyczajowość

Święto Rodzinne (Tirsan): coroczna uroczystość państwowa obchodzona przez rodziny, w których ojciec dożył do 30 potomków płci obojga, żyjących w chwili święta. Państwo pokrywa koszty. Tirsan radzi się nad kwestiami rodzinnymi, błogosławi potomków, rozstrzyga spory. Figura: patriarchat zarządzany przez państwo jako instytucję sakralną. Taksonomia cnót: ojciec rodziny (tirsan) wybiera jednego syna, który odtąd mieszka z nim jako „syn winorośli” (filius vitis) — symbol honorowy i dynastyczny.

Małżeństwo: rygorystyczne zasady małżeńskie — zakaz wielożeństwa, kara dla dzieci zawierających małżeństwo bez zgody rodziców. Przed zaręczynami narzeczeni mogą obejrzeć się wzajemnie (nago) przy specjalnych stawach („stawy Adama i Ewy”) — praktyczny środek zapobiegający ukrytym wadom ciała. Europa jest tu krytykowana: „przyjaźń zmysłowa między mężczyznami uznawana za bezceństwo” — to nacisk na klarowność i higienę relacji.

Polityczny zamysł izolacji

Kluczowe napięcie: Bensalem zakrywa swoją egzystencję przed światem, ale aktywnie pozyskuje wiedzę. Jest to asymetryczna otwartość — kraj czerpie ze wszystkich tradycji intelektualnych ludzkości, nie wystawiając się na ich wpływ polityczny i kulturowy. Filozoficznie: wiedza jest dobrem zbiorowym całej ludzkości, ale jej instytucjonalne zastosowanie wymaga ochrony przed zewnętrznymi zakłóceniami. Model Bacona jest bliski modelowi think-tanku lub instytutu badawczego chroniącego wyniki przez patenty i tajemnicę — nie dzielącego się wszystkim na bieżąco.

Przełożony Domu Salomona powiada: „Zwyczajem naszym jest, iż dokładnie rozważamy, które odkrycia i jakie wyniki dokonanego doświadczenia nadają się do rozgłoszenia, a jakie nie. Otóż jesteśmy nawet pod przysięgą zobowiązani do ukrywania tego, co postanowiliśmy trzymać w tajemnicy.”

Cytaty

„Celem instytucji naszej jest zgłębianie stosunków, zmian i sił wewnętrznych natury tudzież rozszerzanie — jak tylko to będzie możliwe — granic władztwa ludzkiego nad nią.” (s. 113)
„Widzicie tedy, żeśmy my to znoszenie się z krajami obcymi ustanowili nie dla złota, srebra i klejnotów, nie dla jedwabi czy korzeni, nie gwoli jakichś innych przedmiotów wartościowych, lecz jedynie dla uzyskania tego, co jest najpierw szym dziełem Bożym, to znaczy Gwoli światłości.” (s. 100)
„Jesteśmy szczęśliwą krainą, w której postawiliśmy stopy, lub znana nader niewielu ludziom, niemniej jednak sama zna dobrze większość narodów świata.” (s. 88)

Źródła

Franciszek Bacon, Nowa Atlantyda (1627), tłum. polskie w: Nowa Atlantyda i Z Wielkiej Odnowy, PIW / Wydawnictwo Naukowe PWN

evergreen bacon utopia filozofia-polityczna nauka nowa-atlantyda

Dom Salomona — instytucja i cel (Bacon)

Abstract

Dom Salomona (zwany też Kolegium Dzieła Sześciu Dni) jest sercem utopii Bensalem w Nowej Atlantydzie Bacona i najważniejszym elementem całego tekstu. Jest to instytucja badawcza, której cel Bacon formułuje precyzyjnie: „zgłębianie stosunków, zmian i sił wewnętrznych natury tudzież rozszerzanie granic władztwa ludzkiego nad nią”. Dom Salomona jest programowym modelem nowej nauki — empirycznej, eksperymentalnej, instytucjonalnej i zorientowanej na praktyczne panowanie nad przyrodą. Jego laboratoria i działy antycypują współczesny podział na nauki podstawowe i stosowane, a specjalizacja 36 członków realizuje podział pracy epistemicznej na poziomie wcześniej nieznanym.

Cel i filozofia instytucji

Cel sformułowany przez ojca Domu Salomona: „Celem instytucji naszej jest zgłębianie stosunków, zmian i sił wewnętrznych natury tudzież rozszerzanie — jak tylko to będzie możliwe — granic władztwa ludzkiego nad nią.” To zdanie jest kwintesencją całego projektu Bacona: scientia i potentia są nierozłączne — wiedzieć o naturze to móc nią kierować.

Nazwa wywodzi się od króla Salomona (starotestamentowego władcy mądrości) i — według narratora — być może od założyciela Bensalem, króla Solamony. Alternatywna nazwa Kolegium Dzieła Sześciu Dni odsyła do Księgi Rodzaju: Dom bada naturę stworzoną przez Boga w sześciu dniach — nie jako teolog, lecz jako badacz sił i praw ukrytych w stworzeniu.

Infrastruktura: laboratoria i przestrzenie badawcze

Dom Salomona dysponuje rozbudowaną infrastrukturą, którą ojciec systematycznie opisuje. Struktura ta jest trójstrefowa: strefa dolna (podziemia), strefa środkowa (powierzchnia), strefa górna (wieże).

Strefa dolna — podziemia i jaskinie (głębokość do 600 sążni, ~1094 m): służą stężaniu, hartowaniu, chłodzeniu, przechowywaniu ciał. Wytwarzane są tam sztuczne metale, naśladowane warunki naturalne; niektóre groty służą leczeniu chorób i przedłużaniu życia. Zamieszkują je pustelnicy — uczeni, od których Dom uczy się technik zachowania życia.

Strefa górna — wieże (wysokość do ok. 0,5 mili angielskiej, ~800 m): obserwacje atmosferyczne, meteorologiczne (wiatr, deszcz, śnieg, grad, meteory), astronomiczne. W wieżach mieszkają też pustelnicy (kontemplatywni uczeni).

Strefa środkowa obejmuje m.in.:

Wielkie jeziora (słone i słodkie) — hodowla ryb, ptaków, transformacje między środowiskami
Sztuczne źródła i studzienki — wody mineralne, woda rajska (lek i środek długowieczności)
Sady i ogrody doświadczalne — szczepienie, krzyżowanie gatunków, przyspieszanie dojrzewania, tworzenie nowych gatunków roślin
Zwierzyńce — sekcje anatomiczne, wiwisekcja, eksperymenty z truciznami i odtrutkami, kontrola płodności, zmiana wielkości zwierząt
Browary, piekarnie, kuchnie — napoje lecznicze, specjalne pieczywo przedłużające post lub wzmacniające mięśnie
Domy dźwięków — akustyka, nowe harmonie, sztuczne echa, instrumenty nieznanymi Europejczykom barwami tonów
Domy wzroku — optyka, soczewki, mikroskopy („przyrządy wspomagające słuch”; „powiększamy przedmioty oddalone”), kolory sztuczne, złudzenia wzrokowe
Domy zapachów i smaków — naśladowanie i wzmacnianie aromatów, sztuczne smaki
Domy maszyn — urządzenia ruchu, bronie, machiny latające, łodzie podwodne, perpetuum mobile
Dom matematyki — instrumenty geometryczne i astronomiczne
Dom złudzeń — pokazy sztuczek, kuglarstwa i manekinów, ale wyłącznie po to, by ujawnić ukryte w nich zasady naturalne; fałsz dozwolony tylko w formie samej prawdy

Kluczowe wynalazki i antycypacje

Dom Salomona antycypuje szereg wynalazków i instytucji:

Mikroskop („przyrządy wspomagające wzrok […] widzimy wyraźnie i dokładnie ciała drobne i nikłe”)
Teleskop („przedmioty mocno oddalone, na niebie albo w innych odległych miejscach, stają się dla oczu widzialne”)
Łodzie podwodne, machiny latające, rakiety („pociski ogniste w całej ich różnorodności — tak dla rozrywki, jak i dla celów praktycznych”)
Druk i nagrywanie dźwięku („wynaleźliśmy przyrządy, dzięki którym przedmioty mocno oddalone […] stają się widzialne”)
Hodowla selektywna i inżynieria biologiczna (krzyżowanie gatunków, kontrola płodności zwierząt)
Refrigeracja, konserwacja, technologie cieplne

Bacon, pisząc to ok. 1620 r., antycypuje z niezwykłą dokładnością kierunki europejskiej nauki XVII–XIX w.

Stosunek do tajemnicy

Dom Salomona prowadzi wewnętrzne narady, na których decyduje, które odkrycia ujawnić publicznie, a które zachować jako tajemnicę państwową lub instytucjonalną. Ojciec Domu: „Otóż jesteśmy nawet pod przysięgą zobowiązani do ukrywania tego, co postanowiliśmy trzymać w tajemnicy.” Odkrycia użyteczne dla dobra publicznego są ogłaszane — „ujawniamy przy sposobności pożyteczne wynalazki”. To model patentu i kontrolowanego transferu wiedzy.

Dom Salomona nie jest akademią kontemplacyjną — jest instytucją władzy przez wiedzę, która decyduje, kiedy i co ujawnić.

Cytaty

„Celem instytucji naszej jest zgłębianie stosunków, zmian i sił wewnętrznych natury tudzież rozszerzanie — jak tylko to będzie możliwe — granic władztwa ludzkiego nad nią.” (s. 113)
„Dom ten oddaje się rozważaniom i badaniom dzieł oraz stworzeń Bożych.” (s. 98)
„Takie oto, mój synu, są skarby Domu Salomona.” (s. 125)

Źródła

Franciszek Bacon, Nowa Atlantyda (1627), ss. 97–129

evergreen bacon dom-salomona filozofia-nauki instytucja-naukowa nowa-atlantyda

Podział pracy epistemicznej w Domu Salomona (Bacon)

Abstract

Dom Salomona w Nowej Atlantydzie Bacona liczy 36 stałych członków podzielonych na dziewięć grup funkcjonalnych. Podział ten jest pierwszym w historii filozofii szczegółowym modelem instytucjonalnego podziału pracy naukowej — odpowiadającym na pytanie: kto co robi, żeby wytwarzać wiedzę? Schemat odzwierciedla Baconowską teorię indukcji: od zebrania materiału (obserwacje, eksperymenty, literatura) przez jego porządkowanie i analizę do formułowania ogólnych zasad i ich praktycznego zastosowania. Jest on zarazem filozoficznym manifestem: wiedza naukowa jest pracą zbiorową, nie aktem genialnego jednostkowego odkrycia.

Dziewięć grup i ich role

Pełna liczba stałych członków: 36. Poza nimi — nowicjusze, uczniowie i liczni posługacze (mężczyźni i kobiety). Ojciec Domu Salomona przedstawia grupy w określonej kolejności, która jest koleją epistemiczną — od zbierania materiału do formułowania zasad.

1. Nabywcy Światłości (Merchants of Light) — 12 osób

Najliczniejsza i pod pewnym względem fundacyjna grupa. Podają inną przynależność narodową i udają się do krajów obcych, skąd zaopatrują Dom w książki, materiały i wzorce wszelkich osiągnięć. Zważywszy, że Bensalem jest szczelnie izolowany, Nabywcy są jedynym oknem na wiedzę reszty świata. Są nimi „nabywcami światłości” dosłownie: przywożą lumen — wiedzę wypracowaną poza Bensalem — do instytucji, która ją przetwarza.

„przede wszystkim jest wśród nich dwunastu, którzy podając inną przynależność narodową udają się do krajów obcych i zaopatrują nas w książki, materiały i wzorce wszelkich osiągnięć. Dlatego zwiemy ich nabywcami światłości.” (s. 125)

Czas misji: wieloletni (okręty wysyłane co 12 lat; każdy nowy wysłannik czeka na poprzednika).

2. Rabusie (Depredators) — 3 osoby

Przeglądają całą dostępną literaturę — „wyniki doświadczeń, jakie tylko wynajdą w księgach” — i wydobywają z niej to, co zostało faktycznie doświadczone lub sprawdzone. Są bibliografami i ekscerptorami: ich rolą jest „rabunek” użytecznej wiedzy z zasobów literatury.

„Trzej inni zestawiają wyniki doświadczeń, jakie tylko wynajdą w książkach. Tych nazywamy rabusiami.” (s. 125)

3. Myśliwi (Mystery-Men) — 3 osoby

Zbierają doświadczenia ze wszystkich sztuk mechanicznych, rzemiosł, liberalnych, które nie znalazły się w księgach — ze środowisk praktycznych, warsztatów, targu, manufaktury. Ich praca uzupełnia Rabusiów: literatura nie wyczerpuje wiedzy praktycznej, która jest często niespisana i tkwi w tradycji rzemieślniczej.

„Trzej zajmują się zbieraniem innych materiałów o doświadczeniach przeprowadzonych w zakresie wszystkich umiejętności technicznych, jak również nauk wyzwolonych, a ponadto w zakresie praktycznego zastosowania wszelkiej wiedzy nie związanej ze sztuką. Ci nazywani są przez nas myśliwymi.” (s. 125)

4. Pionierzy / Kopacze lub Górnicy (Pioneers / Miners) — 3 osoby

Prowadzą nowe eksperymenty — takie, które dotychczas nikt nie przeprowadził i których wyniki nikomu nie są znane. Bacon porównuje ich — za Demokrytem — do górników kopalń: docierają do „kopalni prawdy” przez pracę i wysiłek. To jedyna grupa czysto eksperymentalna.

„Trzech robi nowe doświadczenia, jakie tylko poczytują za pożyteczne. Są to tak zwani kopacze lub górnicy.” (s. 125)

5. Kompilatorzy / Porządkujący (Compilers) — 3 osoby

Porządkują wyniki prac poprzednich grup, tworząc naturalne i doświadczalne historie (w sensie Bacona: systematyczne katalogi faktów), przygotowując grunt pod indukcję.

„Mamy również trzech takich, którzy porządkują wyniki prac współtowarzyszy poprzednio wymienionych, układając je wedle haseł oraz sporządzając tablice, aby ułatwić myśli ludzkiej poznanie owych materiałów, czerpanie z nich spostrzeżeń i wyprowadzanie ogólnych zasad. Nazywają się oni porządkującymi.” (s. 125)

6. Dobroczyńcy / Obdarowujący (Dowry-Men lub Benefactors) — 3 osoby

Przeglądają wszystkie zebrane doświadczenia i wyprowadzają z nich praktyczne zastosowania. Są pomostem między czystą nauką a techniką — odpowiednikami współczesnych inżynierów translacyjnych.

„Trzej dalsi, dobroczyńcy, mają obowiązek wglądania do prac swoich współtowarzyszy i wyprowadzania z ich osiągnięć albo też dokonywania w oparciu o nie wynalazków, które by mogły przydać się w życiu codziennym lub znaleźć inne praktyczne zastosowanie nauki.” (ss. 125–126)

7. Latarnie (Lamps) — 3 osoby

Na podstawie zgromadzonych wyników kierują nowymi eksperymentami — wyższego rzędu, penetrującymi głębiej tajemnice natury. Działają po zebraniu całego materiału przez poprzednie grupy i nadają kierunek dalszemu badaniu. Są strategami wiedzy.

„Po wielu zebraniach i naradach całego Towarzystwa, na których prace i wyniki dotychczasowe są usilnie rozpatrywane […] trzej z nas, zwani pochodniami, mają troszczyć się o to, aby na podstawie widocznych osiągnięć pobudzić do nowych doświadczeń, głębszych i bardziej przenikliwych niż te przeprowadzone poprzednio.” (s. 126)

8. Szczepiciele / Cepciarze (Inoculators) — 3 osoby

Wykonują eksperymenty zlecone przez Latarnie i donoszą o ich wynikach. Są laborantami — realizują zaprojektowane przez Latarnie próby doświadczalne.

„Ustalonych i nakazanych tym sposobem doświadczeń dokonują trzej inni, określani przez nas jako mistrzowie szczepień, którzy też donoszą o wynikach swoich prac.” (s. 126)

9. Tłumacze Natury (Interpreters of Nature) — 3 osoby

Są na szczycie hierarchii epistemicznej: formułują prawa przyrody jako indukcyjne uogólnienia empiryczne. „Wszystko to czynią po uprzedniej naradzie i wypowiedzeniu się całego Towarzystwa.”

„Wreszcie mamy trzech tak zwanych wyjaśniaczy natury, którzy na podstawie wszystkich osiągniętych poprzednio dzięki doświadczeniom wynalazków i odkryć w dziedzinie wiedzy przyrodniczej budują czy rozszerzają wnioski ogólniejsze, ustalają niewzrusalne prawa i zasady.” (s. 126)

Schemat procesu epistemicznego

flowchart TD
    A[Nabywcy Światłości</br>Literatura światowa] --> C
    B[Myśliwi</br>Wiedza praktyczna niepublikowana] --> C
    P[Pionierzy</br>Nowe eksperymenty] --> C
    C[Rabusie</br>Selekcja i ekscerpcja] --> D
    D[Kompilatorzy</br>Tabele, katalogi, historia naturalna] --> E
    E[Dobroczyńcy</br>Zastosowania praktyczne]
    D --> F[Latarnie</br>Projektowanie nowych eksperymentów]
    F --> G[Szczepiciele</br>Realizacja eksperymentów]
    G --> D
    D --> H[Tłumacze Natury</br>Ogólne zasady i prawa]

Filozoficzne znaczenie podziału

Schemat 36 członków jest wcieleniem Baconowskiej epistemologii: wiedza naukowa jest procesem zbiorowym, iteracyjnym i instytucjonalnym — nie aktem genialnego odkrycia. Podział pracy eliminuje słabości jednostkowego badacza: jeden człowiek nie może jednocześnie podróżować po świecie, przeszukiwać biblioteki, eksperymentować, kodyfikować i teoretyzować. Instytucja je dzieli — i przez to przekracza.

Jednocześnie Bacon antycypuje problemy, które filozofia nauki sformułuje znacznie później: kto decyduje, które eksperymenty prowadzić? (Latarnie) Jak materiał empiryczny przekształca się w prawo ogólne? (Tłumacze Natury + Kompilatorzy) Jak wiedza staje się techniką? (Dobroczyńcy).

Dom Salomona jest modelem, który inspirował Royal Society (założone 1660) — Bacon jest pośmiertnie czczony jako jeden z ojców założycieli. Jego schemat jest też wzorcem dla współczesnych laboratoriów przemysłowych: podział na R&D (research & development) odzwierciedla Baconowski podział Latarnie + Szczepiciele vs. Dobroczyńcy.

Cytaty

„[…] Dlatego zwiemy ich nabywcami światłości.” (s. 125) — nadanie nazwy grupie 1
„Tych nazywamy rabusiami.” (s. 125) — nadanie nazwy grupie 2
„Ci nazywani są przez nas myśliwymi.” (s. 125) — nadanie nazwy grupie 3
„Są to tak zwani kopacze lub górnicy.” (s. 125) — nadanie nazwy grupie 4
„Nazywają się oni porządkującymi.” (s. 125) — nadanie nazwy grupie 5
„Trzej dalsi, dobroczyńcy, mają obowiązek wglądania do prac swoich współtowarzyszy […].” (ss. 125–126) — nadanie nazwy grupie 6
„[…] trzej z nas, zwani pochodniami, mają troszczyć się o to, aby na podstawie widocznych osiągnięć pobudzić do nowych doświadczeń.” (s. 126) — nadanie nazwy grupie 7
„[…] określani przez nas jako mistrzowie szczepień, którzy też donoszą o wynikach swoich prac.” (s. 126) — nadanie nazwy grupie 8
„Wreszcie mamy trzech tak zwanych wyjaśniaczy natury, którzy […] budują czy rozszerzają wnioski ogólniejsze, ustalają niewzrusalne prawa i zasady.” (s. 126) — nadanie nazwy grupie 9

Źródła

Franciszek Bacon, Nowa Atlantyda (1627), ss. 124–127

evergreen bacon dom-salomona podzial-pracy epistemologia metodologia-nauki nowa-atlantyda