Bios theoretikos — życie kontemplacyjne jako szczyt eudajmonii
Abstract
W Etyce Nikomachejskiej X, 7 Arystoteles argumentuje, że życie kontemplacyjne (bios theoretikos) jest najwyższą formą eudajmonii, ponieważ realizuje to, co w człowieku boskie — nous (rozum). Stawka argumentu jest radykalna: człowiek jest przede wszystkim swoim nous, a nie kompozytem ciała i duszy. Życie zgodne z tym pierwiastkiem jest zatem nie tylko najszczęśliwsze, ale i najwłaściwiej ludzkie — paradoksalnie, przez swoją boskość.
Nous jako element boski w człowieku
Arystoteles stwierdza: jeśli rozum jest czymś boskim w stosunku do człowieka, to i życie zgodne z nim jest boskie w porównaniu z życiem człowieka. Nous jest tu wyróżniony nie jako jeden z wymiarów duszy, lecz jako element transcendujący — boski w ścisłym sensie, a nie tylko metaforycznie.
Sformułowanie to wykazuje napięcie: nous jest zarazem tym, co w człowieku najwłaściwsze (oikeia), i tym, co przerasta ludzką miarę. Arystoteles rozwiązuje to napięcie przez identyfikację: nie mówi, że nous jest częścią człowieka, lecz że jest samym człowiekiem — jego pierwiastkiem lepszym i istotnym. Niedorzecznością byłoby więc, gdyby ktoś wolał życie nie swoje własne, lecz życie jakiegoś innego stworzenia.
Argument przeciw etycznej antropologizacji
Arystoteles świadomie odrzuca postawę, którą można nazwać etyką proporcjonalności: radę, by będąc ludźmi troszczyć się o sprawy ludzkie, a będąc śmiertelnymi — o sprawy śmiertelników. Tej postawie przeciwstawia nakaz dążenia do nieśmiertelności i życia zgodnego z tym, co najlepsze. Choć nous jest rozmiarami nieznaczny (nie zajmuje wiele miejsca w człowieku jako istota cielesna), przerasta potęgą i cennością wszystko inne.
Jest tu wyraźna polémika z etyką “umiarkowania” — z tendencją do ograniczania aspiracji etycznych do tego, co stosowne dla śmiertelników. Arystoteles odwraca tę hierarchię: właśnie dlatego, że nous jest boskim, należy dążyć do jego realizacji.
Eudajmonia jako życie zgodne z tym, co swoiste
Zasada ogólna, którą Arystoteles stosuje tu do człowieka: co jest swoistą właściwością każdego bytu, to jest dlań z natury najlepsze i najprzyjemniejsze. Dla człowieka swoistą właściwością jest nous — stąd życie zgodne z nous jest zarazem najlepsze i najszczęśliwsze.
To zamknięcie łączy dwa wątki etyki Arystotelesa: (a) teorię funkcji (ergon) — każda istota realizuje się przez swój charakterystyczny akt, (b) teorię przyjemności związanej z aktywizacją właściwej dla bytu dyspozycji. Kontemplacja jest zarówno ariston (najlepsza) jak i hēdiston (najprzyjemniejsza) dla kogoś, kto jest nous w pełni aktywnym.
Nous jako człowiek — paradoks tożsamości
Teza, że pierwiastek boski w każdym człowieku może być uważany za człowieka samego, jest jedną z bardziej zaskakujących w arystotelesowskiej antropologii. Podważa ona intuicję, że człowiek to kompozyt ciała i duszy, rozumu i pożądania — i wskazuje, że “prawdziwy” człowiek to wyłącznie nous.
Teza ta rezonuje z rozróżnieniem nous czynnego i biernego w De Anima III 5 (zob. Nous jako poznanie pierwszych zasad (Arystoteles)): nos czynny (poietikos) jest nieśmiertelny i oddzielny — to on mógłby być tożsamy z “prawdziwym człowiekiem” w sensie EN X 7. Arystoteles nie tematyzuje tego połączenia wprost, co jest jednym z najbardziej dyskutowanych problemów interpretacyjnych.
Cytaty
- „Nie trzeba jednak dawać posłuchu tym, co doradzają, by będąc ludźmi troszczyć się o sprawy ludzkie i będąc istotami śmiertelnymi — o sprawy śmiertelników, należy natomiast ile możności dbać o nieśmiertelność” — EN X, 7, 1177b
- „Ten właśnie pierwiastek boski w każdym człowieku może, jak się zdaje, być uważany za człowieka samego, skoro jest jego pierwiastkiem lepszym i istotnym” — EN X, 7, 1177b
- „Dla człowieka tedy jest nim życie zgodne z rozumem, ponieważ rozum bardziej niż cokolwiek innego jest człowiekiem.” — EN X, 7, 1177b
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: “rozmiarami nieznaczne”] — Fraza o nous jako “rozmiarami nieznacznym” wymaga weryfikacji z greckim oryginałem; możliwe, że tłumaczenie upraszcza — chodzi prawdopodobnie o mikron ti (coś małego co do rozmiarów/ilości), kontrastowane z dunamis (potęgą) i timiotēs (cennością/godnością).
- [sporne: identyfikacja człowieka z nous] — W literaturze toczy się spór: czy Arystoteles twierdzi, że człowiek jest nous (redukcjonizm), czy że nous jest najwartościowszym elementem człowieka? Oba odczytania mają poparcie w tekście. Pierwsze wiąże się z fragmentami o nous separowalnym (De Anima III 5), drugie — z Arystotelesowskim hylomorfizmem.
Źródła
- Arystoteles, Etyka Nikomachejska, X, 7, 1177b (tłum. polskie)