Platońska teoria mimesis — oddalenie od idei
Abstract
Platon wykłada, że relacja między Ideami a rzeczywistością fizyczną jest naśladowcza: świat materialny partycypuje w Ideach przez podobieństwo. Sztuka zaś naśladuje świat materialny — jest naśladownictwem naśladownictwa, trzykrotnie oddalonym od prawdy. Krytyka obrazu koncentruje się na zniekształceniu, subiektywnej arbitralności i niemożności weryfikacji twierdzenia artysty wobec Idei. Argument Trzeciego Człowieka z Parmenidesa ujawnia pułapkę nieskończonego regresu, jaka wynika z relacji podobieństwa między ideami a ich egzemplifikacjami.
Hierarchia bytów i miejsce naśladownictwa
Platon rozróżnia trzy poziomy bytowe, a między nimi — relacje mimesis. Obiektywne kryteria, do których zbliża się mimesis, wyznaczają nomos i kanon — matematyczne reguły proporcji. Pytanie o to, czy nazwy naśladują Idee naturalnie, Platon stawia w Kratylasie.
Świat Idei (pierwowzory — jedność, doskonałość)
↓ partycypacja / podobieństwo
Świat fizyczny (rzeczy — naśladują Idee)
↓ naśladownictwo (sztuka)
Obraz / dzieło sztuki (naśladownictwo naśladownictwa)
Relacje między Światem Idei a Światem Fizycznym obejmują nie tylko naśladownictwo: partycypację (methexis), oczyszczenie (katharsis), wspólnotę (koinonia) i obecność (parousia). Jednak w kontekście sztuki Platon akcentuje aspekt oddalenia i zniekształcenia.
Świat metafizyczny wyróżniony — Muzy, Astronomia, Geometria — lokuje się między sferą bóstw a ludzkim rozumem. Platońska zasada dwóch pryncypiów: Jedność — Jedno (Idea) i Wielość (diam [?]) — realizowanie na poziomie rzeczywistości fizycznej. Idea Kręgu → konkretny krąg.
Eikastike i phantastike
Mimesis dzieli się na dwa rodzaje:
- Eikastike (εἰκαστική — imitacja właściwa): zachowuje proporcje oryginału, dąży do wiernego odwzorowania kształtu i barwy.
- Phantastike (φανταστική — imitacja pozorna): stosuje perspektywiczne zniekształcenia — przedstawia nie te proporcje, które są piękne obiektywnie, lecz te, które widzimy z danego punktu widzenia. Platon odrzuca phantastike jako subiektywną i zniekształcającą.
Rozróżnienie to jest kluczowe dla krytyki retoryki i sofistyki: sofista posługuje się phantastike w dziedzinie argumentacji — przedstawia to, co wygląda na prawdziwe, nie to, co jest.
Argument Trzeciego Człowieka (Parmenides)
W Parmenidesie Platon samokrytycznie wysuwa argument, który grozi regresem w teorii Idei:
- Człowiek I jest podobny do Idei Człowieka.
- Podobieństwo między Człowiekiem I a Ideą wymaga trzeciej instancji (Idei II lub Człowieka II).
- Ta instancja z kolei wymaga kolejnej itd. — regres ad infinitum.
Implikacja dla teorii mimesis: relacja podobieństwa między obrazem a oryginałem nie może być podstawą nieskończonego łańcucha naśladowania. Sztuka nie zbliża do Idei — oddala, zniekształca i generuje subiektywną arbitralność.
Artyści jako naśladowcy naśladowców — szczegółowe ujęcie
W Państwie X (596B–597A) Platon konstruuje ontologiczną krytykę artysty przez konkretny przykład: trzy stoły — Idea Stołu (wytwór Boga), konkretny stół (wytwór stolarza), obraz stołu (wytwór malarza). Malarz „stwarza” stół, który nigdy nie jest żadnym konkretnym stołem — który jest stołem z pozoru, tylko z jednego punktu widzenia, w nieodpowiednim świetle.
Ten opis dramatyzuje Alegoria Jaskini (zob. Alegoria jaskini Platona — schemat liniowy): artysta wytwarza cienie cieni, rzeczy, które odpowiadają poziomowi eikasii — najniższemu trybowi poznania.
Joseph Kosuth w One and Three Chairs (1965) ironicznie inscenizuje tę strukturę: fizyczne krzesło, fotografia krzesła i definicja słownikowa krzesła koegzystują na ścianie galerii — pytanie o to, które jest „naprawdę” krzesłem, pozostawia otwarcie.
Dziesięć cech mimesis platońskiej (Gebauer/Wulf)
Gunter Gebauer i Christoph Wulf (Mimesis: Culture, Art, Society, 1992) syntezują platońską mimesis w dziesięciu właściwościach:
- Mimesis operuje w domenie wyglądu, nie istoty (fenomenalna, nie ontologiczna)
- Jest naśladowaniem zmysłowo danego, nie idei
- Jest wytwarzaniem podobieństwa (eikon) lub złudzenia (phantasma)
- Zakłada relację między oryginałem a kopią
- Wprowadza hierarchię bytu: oryginał → kopia → kopia kopii
- Jest zawsze zniekształceniem (falsum, nie verum)
- Może być eikastike (proporcjonalne) lub phantastike (perspektywiczne/zniekształcające)
- Wytwarza subiektywne złudzenie niezależne od obiektywnych proporcji
- Jest epistemologicznie i etycznie podejrzana
- Stanowi zagrożenie dla paidei i musi być kontrolowana przez prawodawcę
Platońska krytyka malarstwa i poezji
Malarstwo (w Państwie) atakowane jest na trzech polach: jest ontologicznie odległe od bytu (trzy poziomy w dół od Idei), epistemologicznie bezwartościowe (malarz nie wie, co maluje — naśladuje wygląd, nie istotę), etycznie szkodliwe (pobudza niższe części duszy: uczucia, namiętności).
Mimo tej krytyki Platon nie odrzuca piękna: piękno zmysłowe (symmmetria, proporcja) jest dla wtajemniczonego szczeblami ku pięknu absolutnemu — drabina Erosa z Uczty. Zob. Platon — Ion i mania twórcza.
Do weryfikacji
- [sporne: “diam”] — odczyt niepewny ze skanu; prawdopodobnie chodzi o dyada (δυάς) — Platońska zasada Nieokreślonej Diady jako pryncypium wielości.
Źródła
- Platon — Państwo, ks. X
- Platon — Parmenides (argument Trzeciego Człowieka)
- Platon — Sofista (eikastike i phantastike)
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”