Piotr Sobecki - working notes

Alegoria jaskini Platona — schemat liniowy

Alegoria jaskini Platona — schemat liniowy

Abstract

Alegoria jaskini z Państwa VII stanowi narracyjną dramatyzację Platońskiego podziału bytu i poznania. Schemat liniowy (analogia linii z Państwa VI) wyróżnia dwa wielkie porządki — świat zmysłowy (sfera doksy) i świat inteligibilny (sfera episteme) — każdy podzielony na dwa pododdasy: obrazy zmysłowe / przedmioty zmysłowe oraz byty matematyczne / idee. Wyjście z jaskini jako droga dialektyczna ku Idei Dobra wyznacza cel filozoficznej paidei.

Kontekst: analogia linii i alegoria jaskini

Platon w Państwie VI–VII prezentuje dwie powiązane figury epistemiczno-ontologiczne: analogię linii (odcinek podzielony na cztery części) i alegorię jaskini (narracyjna dramatyzacja tych podziałów). Obydwie opisują cztery poziomy bytu i odpowiadające im cztery sposoby poznania.

Schemat czterech poziomów

ŚWIAT ZMYSŁOWY                     → DOKSA (mniemanie)
  ↓
  [1] Obrazy zmysłowe (cienie, odbicia) → EIKASIA (wyobraźnia/domysł)
  [2] Przedmioty zmysłowe (rzeczy)       → PISTIS (wiara/przekonanie)

ŚWIAT INTELIGIBILNY                → EPISTEME (wiedza)
  ↓
  [3] Byty matematyczne (figury, liczby) → DIANOIA (myślenie dyskursywne)
  [4] Idee (najwyższa: Idea Dobra)       → NOESIS (oglądanie intelektualne)

Doksa obejmuje zarówno eikasię, jak i pistis — to sfera mniemań, w której tkwi ogół ludzi nieświadomych swojego stanu. Episteme obejmuje dianoia i noesis — dostępna tylko filozofom, którzy przeszli przez długą drogę dialectike.

Allegoria: opis jaskini

Więźniowie skuci w jaskini widzą jedynie cienie rzucane na ścianę przez figury przenoszone przed ogniem za ich plecami. Biorą cienie za rzeczywistość — ich wiedza jest eikasią: poznaniem obrazów obrazów. Kiedy jeden z więźniów zostaje uwolniony i zmuszony do odwrócenia się, ból fizyczny (metafora dyskomfortu przejścia od niższego do wyższego poznania) towarzyszy stopniowemu dostosowaniu wzroku do rzeczywistych przedmiotów, a następnie do słońca.

Słońce jest figurą Idei Dobra — zasady wszelkiego bytu i poznawalności. Tak jak słońce umożliwia widzenie, Idea Dobra umożliwia poznanie wszelkich innych idei i istnienie wszystkiego, co jest.

Artyści jako naśladowcy naśladowców

Kluczowe dla Platońskiej teorii mimesis jest usytuowanie artysty w schemacie liniowym. Malarz lub poeta:

  1. Naśladuje przedmioty zmysłowe [poziom 2] — czyli operuje na poziomie pistis
  2. Wytwarza obrazy zmysłowe [poziom 1] — produkt należy do sfery eikasii

Artysta jest zatem naśladowcą naśladowcy — trzykrotnie oddalonym od Idei (Państwo X, 596B–597A). Stolarz naśladuje Ideę Stołu, wytwarzając konkretny stół; malarz naśladuje stół stolarza, wytwarzając obraz stołu. Joseph Kosuth w One and Three Chairs (1965) dosłownie inscenizuje tę strukturę: fizyczne krzesło, fotografia krzesła i definicja krzesła ze słownika.

Wyjście z jaskini jako paideia

Alegoria jaskini jest nie tylko epistemologiczna, lecz przede wszystkim pedagogiczna: opisuje drogę filozoficznej paidei — kształcenia, które prowadzi duszę od doksy ku episteme. Proces jest bolesny i stopniowy — wymaga najpierw odwrócenia się (periagoge), potem stopniowego przyzwyczajenia do coraz silniejszego światła.

Filozof, który osiągnął oglądanie Idei Dobra, nie może pozostać poza jaskinią: ma obowiązek powrotu i rządzenia miastem. Filozofia jest polityczna nie dlatego, że zajmuje się polityką, lecz dlatego, że prawdziwe poznanie obliguje do działania w sferze publicznej. Ta teza wyznacza polityczny wymiar Platońskiej epistemologii i jest punktem, od którego Rancière zaczyna swoją polemikę z Platonem w koncepcji podziału zmysłowego.

Krytyka sztuki jako konsekwencja schematu

Platońska krytyka sztuki jest konsekwencją ontologiczną, nie arbitralnym zakazem. Jeśli malarstwo operuje na poziomie eikasii — najniższym poziomie bytu i poznania — to poważnie zagraża paidei: utwierdza więźniów w przekonaniu, że cienie są rzeczywistością, zamiast nakłaniać do odwrotu. Sztuka jest politycznie niebezpieczna dokładnie w takiej mierze, w jakiej jest skuteczna — gdyż jej skuteczność wzmacnia więzy nieświadomości.

Cytaty

  • „Wyobraź sobie ludzi uwięzionych w podziemnej jaskini […] I sądzą, że te cienie są prawdą” — Platon, Państwo, 514A–515B
  • „Artysta naśladuje to, co naśladuje naturę” (Państwo X, 597E) — naśladowca naśladowcy

Źródła

  • Platon, Państwo, ks. VI (analogia linii, 509D–511E) i ks. VII (alegoria jaskini, 514A–521B)
  • Platon, Państwo, ks. X (krytyka malarstwa i poezji, 596B–602C)
  • Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 2: Mimesis Platona, fotografia

evergreen platon alegoria-jaskini epistemologia ontologia estetyka

Odnośniki zwrotne