Mimesis — historia pojęcia
Abstract
Pojęcie mimesis przechodzi fundamentalną transformację od presokratejskich teorii naśladowania przyrody (Demokryt, Pitagoras) poprzez Platonowską teorię trójstopniowego oddalenia od idei, aż do Arystotelesowskiego przewartościowania, które sztukę rozumie jako komplementarną wobec natury, a nie jej degradacją. Historia mimesis jest historią zmiennych relacji między ideą a jej materializacją, między pierwowzorem a reprezentacją, między physis a poiesis.
Prekursory koncepcji: presokratycy i starożytna nauka
Najwcześniejsze teoretyzowanie o naśladowaniu pojawia się nie jako problem estetyki, lecz jako problem epistemologiczny. Demokryt obserwuje, że tkacz uczy się swojego rzemiosła poprzez naśladowanie pająka, muzyk zaś przejmuje umiejętności od ptaków. W tym primordialnym rozumieniu mimesis jest procesem naturalnym — czymś, co dokonuje się w samej przyrodzie, gdzie organizmy uczyć się poprzez obserwację i répétycję.
Pitagoras i Lukrecjusz rozszerzają tę intuicję, artykułując, że całe naśladownictwo jest fundamentalnym mechanizmem poznania i transmisji wiedzy. Natura sama jest zbiorem wzorów i procesów do naśladowania. Ta archaiczna koncepcja zawiera już w sobie problematyczną strukturę: jeśli artysta naśladuje przyrodę, a przyroda sama jest systemem naśladowania, to gdzie leży »oryginał«?
Platońska triada ontologiczna i problem obrazu
Platon wprowadza radykalnie nową perspektywę, która będzie dominować zachodniej myśli o sztuce przez ponad dwa tysiące lat. W jego systemie ontologicznym istnieją trzy rzędy bytu:
- Świat Idei — pierwowzory, formy wieczne, miejsca całkowitej doskonałości
- Świat fizyczny — materialny świat rzeczy, które są naśladownictwem idei poprzez uczestnictwo (methexis)
- Sztuka — naśladownictwo naśladownictwa, druga stopnia oddalenia od Idei
Ta struktura implikuje progressywną degradację bytu. Rzecz fizyczna już zawiera w sobie moment niepełności i zniekształcenia w stosunku do Idei. Dzieło sztuki dodaje trzecią warstwę mediacji, wprowadzając subiektywną perspektywę artysty, perspektywę zmysłową, perspektywę celowościową — wszystko to, co odsuwa nas od czystej transcendencji Idei.
Platońska krytyka obrazu jest zarazem krytyką sztuki: sztuka jest tworzeniem iluzji, czymś »z drugiej ręki«. Parmenidejska triada Trzeci Człowiek (Trittos Anthropos) ilustruje logiczną aporemę: jeśli człowiek I podobny jest człowiekowi II ze względu na Ideę Człowieczeństwa, to czy istnieje trzecia Idea, która sprawiłaby, że zarówno człowiek I, jak i człowiek II, są podobni do niej? Regres nieskończony ukazuje, że podobieństwo nie może być fundamentem ontologicznym — jest ono zniekształceniem, arbitralnością, upadkiem.
Różnica między eikastike a phantastike
Platon jednak nie jest całkowicie konsystentny w swojej krytyce. Wprowadza dwa typy mimesis:
- Eikastike — imitacja, która zachowuje proporcje oryginału, odpowiadająca rzeczywistym relacjom miary i harmonii
- Phantastike — imitacja perspektywiczna, która nie reprodu zawiera właściwe proporcje, ale te, które my — obserwatorzy z określonej pozycji — widzimy. Ta imitacja jest zniekształcona perspektywą
Rozróżnienie to ujawnia, że Platon rozumie, że sztuka zawsze funkcjonuje z pewnej perspektywy — nigdy nie jest czystym kopiowaniem. Phantastike jest bliższa rzeczywistemu doświadczeniu zmysłowemu, ale właśnie dlatego bardziej nas zwodzi, bardziej nas oddalała od Idei.
Arystoteles — przewartościowanie mimesis
Arystoteles dokonuje fundamentalnego przewartościowania Platońskiej teorii. W Poetyce i Retoryce artykułuje cztery zasadnicze tezy:
-
Artysta nie kopie rzeczywistości taką jaką jest: przedstawia rzeczywistość brzydszą, piękniejszą lub taką jaką jest. Naśladownictwo nie jest zatem prostym powieleniem — to interpretacja, selekcja, transformacja.
-
Ogólne znaczenie ma to, co możliwe: sztuka nie zajmuje się jednostkowością zdarzeń, ale ich ogólną strukturą. Poeta zajmuje się tym, co »możliwe jest, gdy wymaga tego logika lub konieczność« (kata to eikon to to dynamaton).
-
Sztuka przedstawia to, co prawdopodobne i konieczne, niezależnie od rzeczywistego: możliwa jest sztuka, która ukazuje niemożliwe, jeśli służy to celowi dzieła. Logika wewnętrzna przekonania ważniejsza jest niż zgodność z faktycznością.
-
Ważna jest forma w rozumieniu taxis (struktury i sekwencji): sztuka zajmuje się architekturą zdarzeń, ich organizacją i następstwem, nie zaś ich fizyczną czy indywidualną reprezentacją. Barwy, tekstury, jednostkowe znaczenia są mniej istotne niż drażnienie (plot) i harmonia.
Arystoteles dokona jeszcze bardziej radykalnego ruchu: sztuka jako mimesis jest naśladowaniem procesów przyrodzonej natury (physis) — a nie generatywnych dyspozycji ciała czy materialnych własności. Sztuka naśladuje zasady, przepisy, formy operacyjne natury — to, co natury czyni tym czym jest.
Physis contra Poiesis
Rozróżnienie między physis (bytem naturalnym) a poiesis (wytwarzaniem) stanowi centralny punkt Arystotelesowej teorii. Physis to wewnętrzna zasada ruchu i zmiany — to, co naturalne zmienia się samo, poprzez swoją wewnętrzną naturę. Poiesis natomiast to wytwarzanie, które wymaga zewnętrznego agensa (artysty, rzemieślnika).
Sztuka, w Arystotelesowskim rozumieniu, jest komplementarna wobec natury — nie zastępuje jej, nie ją neguje. Gdzie natura nie może osiągnąć perfekcji (gdzie jest niedokończona, gdzie brakuje jej środków), tam wkracza sztuka, aby dopełnić naturalny proces. Sztuka jest tutor naturae — nauczycielką natury, współpracowniczką natury w dążeniu do doskonałości formy.
Mimesis jako relacja ontologiczna
W ostatecznym rozrachunku mimesis nie jest dla Arystotelesa problemem epistemologicznym (jak poznajemy oryginał?) ani moralnym (czy kłamstwo artystyczne jest usprawiedliwione?). Jest to problem ontologiczny: jakie są relacje bycia między pierwowzorem a jego reprezentacją?
Relacja odwzorowania ma charakter mimetyczny — ale mimetyczność ta jest czymś więcej niż prostym podobieństwem. To uczestnictwo formy, to zdolność reprezentacji do aktywizacji tego, co niewyraźne w naturze, do uaktualnienia tego, co potencjalne.
Caravaggio i jego następcy będą eksplorować tę arystotelesowską intuicję: sztuka nie jest kopią rzeczywistości, ale sposobem na uobecnienie rzeczywistości poprzez zmianę perspektywy, poprzez zmianę świetlności, poprzez zmianę pozycji obserwatora. W ciemności chiaroscuro Caravaggia czytamy archetyp arystotelesowski: sztuka, która dopełnia to, czego natura nie mogła dokończyć — uobecnia transcendencję poprzez zmysłową prezentnością.
Hermeneutyczna transformacja mimesis — Ricoeur
Paul Ricoeur w Czasie i opowieści (1983) reinterpretuje mimesis jako trójdzielny proces narracyjny: Mimesis₁ (prefiguracja), Mimesis₂ (konfiguracja narracyjna) i Mimesis₃ (refiguracja). Mimesis nie jest kopiowaniem rzeczywistości, lecz jej hermeneutyczną re-konfiguracją przez narrację. Rozumiemy siebie jedynie przez okrężną drogę przez znaki kultury utrwalone w dziełach.
Cytaty
- Arystoteles: „Sztuka naśladuje procesy przyrodzonej natury, a nie generatywne dyspozycje ciała”
- Arystoteles: „Jedynie te rzeczy i zdarzenia, które są możliwe, mają ogólne znaczenie”
Do weryfikacji
- Dokładne cytacje z Poetyki Arystotelesa dotyczące możliwości w sztuce
- Interpretacja pojęcia taxis u Arystotelesa (struktura vs. sekwencja)
- Precyzyjne rozgraniczenie między physis a poiesis w kontekście sztuki
Korekty redakcyjne
- Konsystencja terminologiczna dla pojęcia “perspektywy” (perspektywiczna vs. perspektywistyczna)
- Weryfikacja użycia terminu “transcendencja” w kontekście sztuki Caravaggia
Źródła
- Platon. Państwo, Księga X — teoria idei i krytyka sztuki
- Platon. Sofista — rozróżnienie między eikastike a phantastike
- Parmenides. Trzeci Człowiek (dialog Platona)
- Arystoteles. Poetyka — teoria mimesis i tragedii
- Arystoteles. Retoryka — teoria perswazji i przedstawienia
- Arystoteles. Fizyka — koncepcje physis i poiesis
- Caravaggio. Serie obrazów chiaroscuro (~1595-1610)
- Auerbach, Erich. Mimesis: Dargestellte Wirklichkeit in der abendländischen Literatur (1946)
mimesis naśladownictwo platon arystoteles demokryt evergreen
Pojęcie poiesis u Greków Platońska teoria mimesis — oddalenie od idei Arystoteles — mimesis i prawda artystyczna Przymus powtarzania i Niesamowite (Freud)