Piotr Sobecki - working notes

Habitus (Bourdieu)

Habitus (Bourdieu)

Abstract

Pierre Bourdieu wprowadził pojęcie habitusu jako „systemu trwałych i przekazywalnych dyspozycji”, który organizuje percepcję, oceny i działania jednostki w sposób przekraczający prostą socjalizację. Habitus działa jak matryca umożliwiająca transfery schematów między analogicznymi sytuacjami, zapewniając spójność praktyki bez udziału świadomej kalkulacji. Jest wytwarzany przez warunki egzystencji określonej klasy lub grupy i pozostaje otwarty na rewizję, choć grupy uprzywilejowane reprodukują korzystny dla siebie habitus za pośrednictwem przemocy symbolicznej. Teoria habitusu bywa krytykowana za niedostateczne wyjaśnienie zmiany społecznej i przecenianie kapitału kulturowego kosztem ekonomicznego.

Pojęcie habitusu zostało wprowadzone przez Pierre’a Bourdieu w Le sens pratique (1980) jako próba przezwyciężenia dualizmów obiektywizm–subiektywizm oraz struktura–działanie w naukach społecznych. Bourdieu definiuje habitus jako

„système de dispositions durables et transposables, structures structurées prédisposées à fonctionner comme structures structurantes”1

— system dyspozycji trwałych i przenaszalnych, struktur ustrukturowanych, predysponowanych do funkcjonowania jako struktury strukturujące. W polskojęzycznych opracowaniach najczęściej przytaczana jest skrócona formuła: „system trwałych i przekazywalnych dyspozycji”2.

Kluczowe dla teorii habitusu jest to, że dyspozycje nie są prostymi nawykami ani wyuczonymi regułami — habitus „obejmując wszystkie przeszłe doświadczenia, działa w każdej chwili jak matryca postrzeżeń, ocen i działań i umożliwia wypełnianie nieskończenie zróżnicowanych zadań dzięki analogicznym transferom schematów pozwalających rozwiązywać podobne problemy i dzięki stałemu korygowaniu osiągniętych wyników, dialektycznie wytwarzanemu przez te rezultaty”3. Habitus jest więc jednocześnie produktem warunków społecznych i zasadą generatywną praktyk — nie mechanicznym automatyzmem, lecz regulowaną improwizacją.

Dyspozycje konstytuujące habitus są kształtowane przez zakazy, konflikty, wskazania moralne i wyrobione gusta. Dzięki nim jednostki w półautomatyczny sposób rozpoznają, co jest stosowne w danej sytuacji — zarówno w zakresie zachowania, jak i w wymiarze cielesnym (postawa, stylizacja ciała). Bourdieu określa ten efekt mianem „praktycznego behawioryzmu”: osoby o ujednorodnionych habitusach, wynikających z podobnego przebiegu egzystencji danej grupy czy klasy4, nie muszą analizować zachowań innych ani dociekać ich intencji — dzielą prerefleksyjne rozumienie sytuacji.

Habitus a klasa i przemoc symboliczna

Habitus nie jest klasowo neutralny. Grupy dysponujące kapitałem kulturowym i symbolicznym — Bourdieu wymienia intelektualistów i artystów — korzystają z przyznanego im autorytetu społecznego, by narzucać innym elementy habitusu korzystnego dla siebie. Zjawisko to Bourdieu nazywa „przemocą symboliczną”: wykorzystywaniem form kapitału kulturowego i symbolicznego do podtrzymania dominacji nad grupami nieposiadającymi tych kompetencji5. Przemoc symboliczna jest skuteczna właśnie dlatego, że jest niewidzialna — jej mechanizmy zostają zinternalizowane przez podporządkowanych jako oczywiste i naturalne.

Otwartość i zmiana — granice teorii

Habitus jako „system strukturujący” nie jest deterministyczny. Jest otwarty i elastyczny: jednostki oraz grupy mogą przyjąć jedną z wielu dostępnych strategii, by kwestionować zastany porządek i zmieniać narzucone struktury społeczne — choć zwykle napotykają opór grup uprzywilejowanych. Bourdieu przyznaje jednostkowej sprawczości pewną rolę, jednak — jak zwraca uwagę Charles Lemert — „habitus nie może wyjaśnić zmian habitusu”6. Jest to najczęściej formułowany zarzut pod adresem teorii: brak przekonującego mechanizmu zmiany wewnątrz samego pojęcia.

Drugim istotnym zarzutem jest przyznanie przez Bourdieu pierwszeństwa kapitałowi kulturowemu nad ekonomicznym, co krytycy wiążą z dystansowaniem się autora od Marksa i marksizmu i interpretują jako przemilczenie kwestii eksploatacji i wyzysku7. Bourdieu nie sformułował spójnej wizji progresywnej polityki w warunkach globalnego kapitalizmu, choć jego ataki na neoliberalizm pozostają — wedle Anthony’ego Elliotta — „kamieniem milowym sprzeciwu wobec kapitalizmu, stymulującym zarówno teoretyków, jak i aktywistów”8.

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: paginacja] — cytaty z Le sens pratique podawane za opracowaniem Elliotta (2011) oraz polskim tłumaczeniem; wymaga konfrontacji z oryginałem francuskim lub wydaniem angielskim (The Logic of Practice, 1990, tłum. R. Nice) dla ustalenia dokładnych stron w Akademie-Ausgabe-equivalent; szukano: SEP, PhilPapers, Internet Archive
  • [do weryfikacji: cytat Lemerta] — atrybucja za Elliottem (2011: 146); pierwotne źródło: Lemert, C. (1995). Sociology After the Crisis. Westview Press — wymaga dostępu do s. 146

Źródła

  • Bourdieu, P. (2008 [1980]). Zmysł praktyczny [Le sens pratique]. Tłum. M. Falski. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Elliott, A. (2011 [2009]). Współczesna teoria społeczna [Contemporary Social Theory]. Tłum. P. Tomanek. PWN. — poziom wiarygodności: 3/5
  • Lemert, C. (1995). Sociology After the Crisis. Westview Press. — poziom wiarygodności: 4/5 [cytowane pośrednio przez Elliotta]

evergreen Bourdieu habitus socjologia kapitał-kulturowy przemoc-symboliczna dyspozycje

Footnotes

Footnotes

  1. Bourdieu, P. (1980). Le sens pratique. Minuit, s. 88–89. [Cytat z oryginału; tłumaczenie polskie: Bourdieu 2008, s. 72–73 — weryfikacja paginacji wymagana.] ↩

  2. Bourdieu, P. (2008 [1980]). Zmysł praktyczny, s. 72–73 ↩

  3. Bourdieu, P. (2008 [1980]). Zmysł praktyczny, s. 79 ↩

  4. Bourdieu, P. (2008 [1980]). Zmysł praktyczny, s. 79 ↩

  5. Elliott, A. (2011 [2009]). Współczesna teoria społeczna, s. 176–177 ↩

  6. Lemert, C. (1995). Sociology After the Crisis, s. 146; cyt. za: Elliott, A. (2011), s. 178 ↩

  7. Elliott, A. (2011 [2009]). Współczesna teoria społeczna, s. 178 ↩

  8. Elliott, A. (2011 [2009]). Współczesna teoria społeczna, s. 178–179 ↩

Odnośniki zwrotne