Struktura jako diachroniczna sieć relacji — ujęcie poststrukturalistyczne
Abstract
W ujęciu poststrukturalistycznym, odwołującym się przede wszystkim do Deleuze’a, pojęcie struktury zostaje przesunięte od synchronicznych inwariantów ku diachronicznej sieci powiązań podlegających nieustannym rekonfiguracjom. Struktura składa się z relacji o powtarzalnym charakterze i z reguły zapada w inercję, co zapewnia jej względną trwałość. Inercja ta może być jednak naruszana przez nieoczekiwane sploty zdarzeń lub zmiany układu sił — wówczas struktura ulega przekształceniu, choć nigdy jako tożsama, odwracalna całość.
Deleuze’owska korekta pojęcia struktury
Odróżnienie struktury w sensie klasycznego strukturalizmu — jako synchronicznego systemu inwariantów, wzorca niezależnego od czasu — od pojęcia struktury przyjętego przez poststrukturalistycznych kontynuatorów tej tradycji.
Deleuze, programowo odczytując strukturalizm pod kątem tego, co go przekracza, traktuje strukturę nie jako zakrzepły układ różnic, lecz jako dynamiczną sieć relacji, w której miejsca i konfiguracje podlegają ciągłej rekonfiguracji1. Kluczowe jest tu przesunięcie z synchronii na diachronię: struktura nie jest fotografią, lecz filmem — zawiera czas jako wewnętrzny wymiar swojej organizacji.
Inercja jako mechanizm trwałości
Mimo dynamicznego charakteru struktura nie jest chaotyczna: wpada w inercję, tj. bezustannie powtarza jeden schemat, reprodukując w czasie układ sił, który może trwać przez lata lub stulecia. Inercja nie jest tu tożsama z bezruchem — jest aktywnym, choć nawykowowym procesem odtwarzania. Właśnie ta właściwość nadaje strukturze względną stabilność: nie jest ona dana raz na zawsze, lecz utrzymywana poprzez powtórzenie.
Pojęcie inercji strukturalnej zbliża się do tego, co Bourdieu opisywał jako habitus — ucieleśniony schemat dyspozycji reprodukowany w praktyce — choć w ujęciu poststrukturalistycznym kładzie się większy nacisk na relacyjny i konfliktowy charakter reprodukcji niż na jej podmiotowe ucieleśnienie.
Pęknięcia struktury i warunki rekonfiguracji
Stałość struktury może zostać zakłócona lub zdecydowanie przełamana przez: nieoczekiwane sploty zdarzeń, raptowne dołączenie nowych sił lub wygaśnięcie/wzmocnienie sił już uwikłanych w konflikt. Wówczas struktura ulega przekształceniu — „przekręca się” — jednak nie jako tożsama całość i nie o sto osiemdziesiąt stopni. Przekształcenie nie jest symetrycznym odwróceniem: wykluczone jest zarówno proste powielenie, jak i pełna inwersja. Nowa konfiguracja jest wypadkową układu sił, a nie realizacją uprzednio danego schematu.
To zastrzeżenie ma istotne konsekwencje metodologiczne: wyklucza teleologiczne modele zmiany strukturalnej (rewolucja jako odwrócenie porządku) oraz modele cykliczne zakładające powrót do stanu wyjściowego.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: porównanie z pojęciem habitus u Bourdieu] — zbieżność sugerowana, ale wymaga weryfikacji w tekstach pierwotnych; szukano w SEP i opracowaniach
- [do weryfikacji: paginacja eseju Deleuze’a w Drogi współczesnej filozofii] — pełny zakres stron podawany jako 286–328 w jednym źródle, wymaga weryfikacji przy fizycznym tekście
Źródła
- Deleuze, G. (1978). „Po czym rozpoznać strukturalizm?“. Tłum. Stanisław Cichowicz. W: Drogi współczesnej filozofii. Red. M.J. Siemek. Warszawa: Czytelnik, s. 286–328. — poziom wiarygodności: 5/5
- Herer, M. (2006). Gilles Deleuze. Struktury — maszyny — kreacje. Kraków: Universitas. — poziom wiarygodności: 4/5 [uznane opracowanie monograficzne]
- Błesznowski, B. (2016). „Strukturalizm i historia”. Praktyka Teoretyczna, 22(4), s. 8–15. — poziom wiarygodności: 3/5 [artykuł recenzowany, kontekst]
evergreen poststrukturalizm struktura Deleuze inercja diachronia rekonfiguracja
Footnotes
Footnotes
-
Deleuze, G. (1978). „Po czym rozpoznać strukturalizm?“. W: Drogi współczesnej filozofii. Tłum. S. Cichowicz. Warszawa: Czytelnik, s. 286–328. Deleuze wskazuje tam, że to, co wyróżnia myśl strukturalistyczną w jego rozumieniu, to właśnie uprzywilejowanie elementu trzeciego — relacyjnego, wirtualnego — nad substancjalnymi terminami, co otwiera strukturę na dynamikę i zmianę. ↩