Figuratywność i figuralność — Deleuze o Francisie Baconie
Abstract
Gilles Deleuze w Logice wrażenia (Logique de la sensation, 1981) analizując malarstwo Francisa Bacona odróżnia figuratywność (narracyjna ilustracja, odwzorowanie rozpoznawalnych form) od figuralności (figura jako intensywność — deformacja ciała, które pozostaje rozpoznawalne, lecz przekracza narracyjne znaczenie). Figuralność jest modalną autonomią zmysłową, która opiera się kodowaniu kulturowemu. Pojęcie figuralności, rozwijane równolegle przez Lyotarda, pozwala uchwycić to, co w obrazie wymyka się językowej interpretacji.
Kontekst: Bacon i problem narracji w malarskim
Francis Bacon (1909–1992) malował twarze i ciała w radykalnej deformacji: głowy o rozmazanych konturach, ciała splecione w przedziwnych powiązaniach, figury jakby przemieszczone przez wewnętrzny nacisk. Nie jest to abstrakcja (kształty pozostają rozpoznawalne) ani ilustracja narracyjna (żadne konkretne zdarzenie nie jest przedstawione).
Deleuze widzi w Baconie modelowy przykład malarza, który ucieka zarówno od figuratywności (ilustracji, narracji, fotograficznego odwzorowania), jak i od czystej abstrakcji — w kierunku Figury.
Figuratywność — obraz jako narracja
Figuratywność (figuration) to tryb obrazu, w którym elementy malarskie odsyłają do zewnętrznego opowiadania lub ilustracji: portret ilustruje konkretną osobę, scena historyczna narruje zdarzenie, alegoria odsyła do konwencjonalnego znaczenia.
Figuratywność zakłada prymat kodu: obraz jest czytelny dzięki temu, że elementy wizualne przekładają się na elementy narracyjne. Fotografia jest paradygmatem figuratywności: jej kod jest właśnie ikonicznością — podobieństwo do oryginału umożliwia rozpoznanie.
Deleuze uważa, że malarstwo figuratywne pozostaje w służbie narracji i przez to rezygnuje ze specyficznej siły zmysłowej obrazu.
Figuralność — figura jako intensywność
Figuralność (figural) — lub figura jako Figura — to tryb obrazu, w którym element wizualny jest intensywnością zmysłową, zanim stanie się znakiem. Figura u Bacona jest ciałem, twarzą, człowiekiem — ale zdeformowanym tak, że deformacja ta nie opowiada historii, lecz prezentuje siłę, napór, „wrzask” ciała.
Kluczowe: Figura jest ciałem-bez-organów (pojęcie Deleuze’a i Guattariego z Anty-Edypa) — ciałem, które ujawnia intensywności przed ich organizacją przez reprezentację. Bacon nie maluje przerażenia (emocji): maluje siłę, która sprawia, że twarz krzyczy.
Figuralność umożliwia doświadczenie, które jest pre-semiotyczne — zmysłowe, afektywne, opierające się kodowaniu. Jest to relacja do perceptu i afektu w ujęciu Deleuze’a: dzieło sztuki jest blokiem sensacji, nie komunikatem.
Lyotard i figuralność dyskursu
Jean-François Lyotard w Discours, figure (1971) rozwijał pojęcie figuralności niezależnie, choć w korespondencji z myślą Deleuze’a. Lyotard odróżnia dyskurs (struktura językowa, linearna, artykułowana) od figury (przestrzenna, wizualna, opierająca się redukcji do dyskursu).
Figura u Lyotarda to to, co w obrazie nie daje się przełożyć na język: przerwa, napięcie, energia — to, co wywiera nacisk na dyskurs z zewnątrz. Literatura zawiera figury: Freudowskie przykłady figuralności u Lyotarda to sny, symptomy, żart — wszystko, w czym znaczenie wyłania się przez deformację, nie przez artykulację.
Lyotard i Deleuze spotykają się tu z Barthes’owskim sensem obtus (sens tępy): obaj opisują to samo doświadczenie obrazu, który przekracza to, co można o nim powiedzieć.
Implikacje dla teorii afektu
Odróżnienie figuratywność/figuralność jest jednym z narzędzi opisywania autonomii afektu — tego, że obraz działa na widza zanim widz zdąży go zdekodować, nazwać, zinterpretować. Deformacja twarzy u Bacona wyzwala afektywną odpowiedź (niepokój, intensywność, fascynację) niezależnie od narracyjnego opisu sytuacji.
To koresponduje z koncepcją Massumiego: afekt wyprzedza emocję, jest intensywnością przed kodowaniem. Bacon jest malarzem afektu — nie maluje scen, które opisują stany emocjonalne, lecz kształtuje intensywności, które generują afekty.
Cytaty
- „Bacon jest malarzem nie przerażenia, lecz siły, która sprawia, że twarz krzyczy” — Deleuze, Logique de la sensation, parafraza
- „Figuralność to obecność siły w widzialnym” — parafraza Lyotard, Discours, figure
Źródła
- Deleuze, Gilles. Logique de la sensation (Logika wrażenia). Éditions de la Différence, 1981.
- Lyotard, Jean-François. Discours, figure. Klincksieck, 1971.
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 1–3: Wstęp, afekt w sztuce
evergreen deleuze bacon figuratywnosc figuralnosc lyotard malarstwo afekt