Deleuze i Guattari — percept, afekt, pojęcie
Abstract
W Co to jest filozofia? (1991) Gilles Deleuze i Félix Guattari proponują trójdzielny schemat dziedzin myśli: filozofia tworzy pojęcia, nauka tworzy funkcje (propozycje), sztuka tworzy percepty i afekty. Percept to blok sensacji niezależny od percypującego podmiotu; afekt to nieosobowe przejście przez intensywność. Sztuka nie wyraża uczuć artysty, lecz je uwalnia od osoby i czyni trwałymi w dziele.
Trzy dziedziny myśli
Deleuze i Guattari w Qu’est-ce que la philosophie? (1991) dokonują ostrego rozróżnienia trzech dyscyplin:
- Filozofia — tworzy pojęcia (concepts): intensywności myślowe, byty niezmysłowe, które nie opisują rzeczywistości ani jej nie wyjaśniają, lecz tworzą nowe możliwości myślenia
- Nauka — tworzy funkcje (fonctions): propozycje odniesione do stanów rzeczy, aktualne i weryfikowalne
- Sztuka — tworzy percepty i afekty (percepts i affects): bloki sensacji, które istnieją niezależnie od tych, którzy je przeżywają
Te trzy dziedziny nie są hierarchicznie uszeregowane — są równorzędne, każda z własnym sposobem wycinania z chaosu.
Percept — blok sensacji ponad podmiotem
Percept (percept) to nie percepcja — nie jest przeżyciem zmysłowym konkretnej osoby. Jest blokiem sensacji, który istnieje w sobie, trwa w dziele po odejściu twórcy i widza. Krajobraz w powieści Faulknera nie jest tym, co Faulkner widział — jest niezależnym bytem zmysłowym, który „staje się” przy lekturze, ale nie należy do żadnego podmiotu.
Percept jest nieosobowy: nie jest „tym, jak ja widzę morze”, lecz samym widzeniem morza jako intensywnością — perceiving bez perceiver. Dzieło sztuki jest pomnikiem — utrwala blok sensacji, zachowuje go w medium (farbie, kamieniu, języku, dźwięku), dzięki czemu sensacja nie ginie razem z przeżywającym.
Afekt — nieosobowe przejście przez intensywność
Afekt (affect) to nie uczucie (emocja, sentyment, nastrój) — nie jest stanem psychologicznym konkretnego podmiotu. Jest nieosobowym przejściem przez intensywność: zmianą siły, wzmożeniem lub osłabieniem zdolności działania ciała (potentia agendi u Spinozy).
Deleuze/Guattari przejmują Spinozjańskie pojęcie afektu: affectus to przejście od jednego stanu do innego — wzrost lub spadek mocy ciała. Afekty w sztuce nie są uczuciami artysty wyrażanymi w dziele — artysta „przechodzi” przez afekty i utrwala samo przejście jako blok intensywności dostępny widzowi/słuchaczowi/czytelnikowi.
Stąd: dzieło sztuki nie wyraża uczuć — uwalnia sensacje od osoby i czyni je trwałymi. Muzyka nie wyraża smutku kompozytora — jest blokiem napięcia, który może wyzwolić afektywne przejście u słuchacza niezależnie od biografii twórcy.
Sztuka a percepcja — uwolnienie od percypującego
Deleuze i Guattari podkreślają: zadanie sztuki polega na wyswobodzeniu percept z percepcji, a afektu z uczucia. Artysta tworzy percept tam, gdzie zwyczajny człowiek ma tylko percepcję — tzn. jego dzieło wyzwala sensację z jej związania z konkretnym podmiotem i chwilą.
Vincent van Gogh malując słoneczniki nie wyraża swoich uczuć do słoneczników — tworzy percept słonecznika jako intensywność, blok żółtości, wibratora, który jest już niezależny od van Gogha i od konkretnych słoneczników, które widział. Podobnie Proust w W poszukiwaniu straconego czasu tworzy percept Combray jako blok sensacji, który żyje niezależnie od Prousta i od rzeczywistego Illiers.
Relacja do afektu w teorii Spinozy i Massumiego
Deleuze/Guattari operują na fundamencie Spinozjańskim: afekt jako affectus (przejście, intensywność) i affectio (stan ciała jako ślad). Zob. Afekt — pobudzenie ciała i jego idee (Spinoza).
Brian Massumi, kontynuator Deleuze’a, odróżnia afekt (nieosobowy, intensywny, przed-językowy) od emocji (osobista, zakodowana, jakościowo określona). Afekt jest intensywnością przed jej ujęciem w kod kulturowy. Mieke Bal z kolei proponuje metodologię lektury afektywnej w historii sztuki — otwierającą na to, co w dziele nie poddaje się narracyjnej interpretacji. Zob. Autonomia afektu (Massumi i Mieke Bal).
Sztuka w kontekście estetyki Kanta
Pojęcie wolnej gry wyobraźni i intelektu u Kanta (→ Wyobraźnia (Einbildungskraft) jako władza syntezy (Kant)) można czytać jako wczesną wersję tego, co Deleuze/Guattari nazywają perceptem: grą, która nie jest determinowana pojęciem ani uczuciem. Ale dla Kanta stawką jest powszechna ważność sądu estetycznego, dla Deleuze’a/Guattariego — wyswobodzenie sensacji z podmiotowości w ogóle.
Cytaty
- „Dzieło sztuki to pomnik, ale pomnik ten nie upamiętnia przeszłości, lecz wytwarza blok sensacji, który trwa sam w sobie” — Deleuze/Guattari, Co to jest filozofia?, parafraza
- „Artysta jest tylko strażnikiem perceptów i afektów — jego dzieło zachowuje to, co bez niego by przepadło” — parafraza
Źródła
- Deleuze, Gilles; Guattari, Félix. Qu’est-ce que la philosophie? (Co to jest filozofia?). Minuit, 1991. Rozdział: Percept, affect et concept.
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 1–3: Wstęp, afekt w sztuce
evergreen deleuze guattari percept afekt pojecie sztuka filozofia