Wolna gra wyobraźni i intelektu (Kant)
Abstract
„Wolna gra” to model tego, co dzieje się w podmiocie podczas doświadczenia piękna: wyobraźnia dostarcza ujęć, intelekt poszukuje zgodności, ale bez finalnego „zatrzaśnięcia” w pojęciu. Rezultatem jest bezinteresowna przyjemność i komunikowalność sądu estetycznego. Piękno = stan harmonijnego pobudzenia władz poznawczych bez determinacji przez pojęcie.
Gdyby dane przedstawienie wywołujące sąd smaku było pojęciem, które jednoczyłoby intelekt i wyobraźnię w wydawaniu sądu o przedmiocie w celu jego poznania, to świadomość tego stosunku byłaby intelektualna (jak w obiektywnym schematyzmie władzy sądzenia, o czym mowa w Krytyce). Wówczas jednak sąd nie byłby wydawany w odniesieniu do rozkoszy i przykrości, a tym samym nie byłby sądem smaku.
Sąd smaku jednak określa (w sposób od pojęć niezależny) przedmiot pod względem upodobania i predykatu piękności. Owa subiektywna jedność stosunku może więc się ujawnić tylko za pośrednictwem czucia.
Pobudzenie obu tych władz (wyobraźni i intelektu) do nieokreślonej, a jednak, wskutek przyczynienia się danego przedstawienia, zgodnej czynności, a mianowicie do tej, która potrzebna jest do jakiegokolwiek poznania w ogóle, jest tym właśnie czuciem, którego zdolność powszechnego udzielania się postuluje sąd smaku.
Wyobraźnia zbiera dane zmysłowe i dostarcza intelektowi konkretny kształt zmysłowy; intelekt rozpoznaje w nim celową strukturę, lecz nie potrafi jej jednoznacznie określić. Brak domknięcia pojęciowego nie jest defektem — podtrzymuje wolność kontemplacji.
Jeśli jednak poznanie ma mieć zdolność udzielania się, to także stan umysłu, tzn. usposobienie władz poznawczych do poznania w ogóle — a mianowicie proporcja, jaka cechować musi przedstawienie (za którego pośrednictwem dany jest pewien przedmiot), aby móc uczynić zeń poznanie — także [usposobienie to] musi mieć zdolność powszechnego udzielania się; bez niego bowiem jako subiektywnego warunku poznania nie moglibyśmy otrzymać poznania jako skutku. I tak też w istocie dzieje się zawsze, gdy dany przedmiot wprowadza za pośrednictwem zmysłów w ruch wyobraźnię w celu połączenia tego, co różnorodne, a wyobraźnia — intelekt w celu zespolenia tej różnorodności w jedność pojęcia. Atoli usposobieniu władz poznawczych przysługują — zależnie od rozmaitości danych nam przedmiotów — rozmaite proporcje.
Celowość formalna jako zapowiedź bez realizacji. W poznaniu pojęciowym cel zostaje zrealizowany: zjawisko daje się nazwać, zdefiniować i wyjaśnić. W doświadczeniu piękna natomiast zjawisko jawi się jako celowa całość, lecz cel nie zostaje doprowadzony do końca — nie możemy go w pełni wypowiedzieć. Kant nazywa to formalną celowością: doświadczamy formy jako zorganizowanej i znaczącej, bez uchwytnego pojęcia, które by tę organizację domykało. Głębia semantyczna piękna polega właśnie na tej strukturze zapowiedzi bez realizacji — cel jest „kręcący się na końcu języka”: można zacząć go nazywać, ale opis okazuje się nieskończony. Ponieważ nie dochodzi do nazwania, podmiot zachowuje wolność i może trwać w kontemplacji zamiast przejść w tryb subsumpcji.
Rozkosz estetyczna nie jest ekstatyczna. Jest zawieszeniem w trybie Lebensgefühl — przyrostem władz życiowych, poczuciem własnego istnienia i własnej mocy. Podmiot czuje siebie i własną władzę poznawczą jako „dobre napięcie”: natężenie uwagi, które nie kulminuje w żadnym rozwiązaniu, a mimo to nie jest stresujące. Nie kulminuje w poznaniu, lecz sygnalizuje obecność celowej całości.
Wczuwanie się w kształt. W człowieku istnieje zdolność wczuwania się w kształt (Einfühlung w kształt) — prerefleksyjna zdolność rozpoznania formy jako celowej całości, zanim intelekt podejmie próbę jej określenia. Jest to warunek możliwości estetycznego odbioru: podmiot „czuje” porządek zanim go nazwie.
Wrażenie w KRC (Krytyka czystego rozumu) to obiektywna prezentacja zmysłu — wstęp do procesu poznawczego. Wrażenie w KWS (Krytyka władzy sądzenia) jest odniesione wyłącznie do podmiotu i nie inicjuje poznania.
Funkcją sztuki jest utrzymywanie podmiotu przy sądzie smaku — tzn. podtrzymywanie stanu, w którym gra wyobraźni i intelektu pozostaje otwarta. Nadmierny koloryzm jest u Kanta estetycznie niewłaściwy, ponieważ zbliża się do tego, co nieforemne i żywiołowe — rozbija formalną celowość i wychodzi poza strukturę wolnej gry ku żywiołowości.
„Róża jest różą jest różą jest różą” — Gertrude Stein, Sacred Emily, 1913. Stein komentuje: „myślę, że w tym jednym wersie róża jest czerwona w angielskiej poezji po raz pierwszy od setek lat.” Powtórzenie nie prowadzi do definicji — przeciwnie, zawiesza subsumpcję i zmusza do trwania przy samym zjawisku. To ilustruje mechanizm podtrzymywania sądu smaku przez sztukę.
Mechanizm wolnej gry
W zwyczajnym poznaniu pojęcie (kategoria intelektu) determinuje wyobraźnię — wyobraźnia dostarcza reprezentacji, które pojęcie syntezuje w jedności poznawczej. W doświadczeniu piękna ta hierarchia się zawiesza:
- Intelekt nie narzuca wyobraźni żadnego określonego pojęcia.
- Wyobraźnia działa swobodnie — wytwarza różnorodne schematy, powraca i odchodzi.
- Intelekt — zamiast forsować reguły — pozwala wyobraźni na swobodną grę.
Ta wzajemna gra bez determinacji wytwarza specyficzny stan afektywny: uczucie rozkoszy, które Kant nazywa „czuciem życia” (Lebensgefühl). Jest ono podstawą sądu estetycznego.
Forma (Ogląd → zmysłowość)
↓
Wyobraźnia (syntezy bez determinacji)
↕ gra
Intelekt (poszukuje reguły, nie narzuca pojęcia)
↓
Brak determinującej reguły → trwała „zgodność bez pojęcia" → przyjemność estetyczna
Rola w architektonice Kanta
Wolna gra jest jednym z czterech momentów sądu smaku (moment relacji: celowość bez celu). W zwykłym poznaniu wyobraźnia jest podporządkowana intelektowi poprzez schematy transcendentalne. W KWS wyobraźnia zyskuje autonomię — stąd Kant mówi o estetycznej autonomii wyobraźni.
To wyjaśnia, dlaczego doświadczenie piękna jest zarazem subiektywne (oparte na uczuciu) i roszczące sobie powszechność: wszyscy posiadamy te same władze, a gra jest grą tychże władz. Zob. Sensus communis — powszechność subiektywna (Kant).
Różnica między pięknem a wzniosłością leży właśnie tu: piękno to harmonia wyobraźni z intelektem (wolna gra), wzniosłość to konflikt wyobraźni z rozumem — wyobraźnia nie potrafi zmieścić bezgraniczności, rozum sięga idei nieskończoności. Zob. Wzniosłość (Kant).
Zob. też Wyobraźnia (Einbildungskraft) jako władza syntezy (Kant) i Analityka piękna u Kanta.
Źródła
- I. Kant, Krytyka władzy sądzenia, „Analityka piękna” §§9, 21–22.
Tagi
poznanie-estetyczne kant-zagadnienia-rozne wyobraznia sad-estetyczny evergreen