Perceptio obscurae i perceptio clarae (Baumgarten)
Abstract
Baumgarten wprowadza rozróżnienie między perceptio obscura (percepcja ciemna/niewyraźna) a perceptio clara (percepcja jasna), dziedzicząc je z leibnizjańskiej teorii wiedzy. Rozróżnienie to wyznacza granicę między estetycznym a logicznym sposobem poznania: recepcja zmysłowa jest jasna, lecz niewyraźna — umożliwia rozpoznanie przedmiotu, ale nie pozwala wyliczyć jego konstytutywnych cech.
Dwa wymiary jasności poznania
Baumgarten operuje parą krzyżujących się pojęć: jasne/niejasne oraz wyraźne/niewyraźne. Ich skrzyżowanie daje cztery możliwe tryby poznania:
| Wyraźna | Niewyraźna | |
|---|---|---|
| Jasna | Rozumowanie rozumowe (logika) | Recepcja zmysłowa (estetyka) |
| Niejasna | — | Percepcja „ciemna” |
Jasna oznacza, że można rozpoznać przedmiot — odróżnić go od innych. Wyraźna oznacza, że można wyszczególnić, wyliczyć, nazwać cechy budujące to rozpoznanie. Percepcja zmysłowa jest zatem jasna i niewyraźna (wiodła niewyraźna — nie można wyliczyć cech budujących): jestem w stanie zidentyfikować przedmiot piękny, ale nie mogę w pełni zwerbalizować, co sprawia, że jest piękny. Rozumowanie rozumowe — logika — jest jasne i wyraźne.
Perceptio obscura a estetykologia
Perceptio obscura to percepcja całkowita, niepoddana refleksji, zachodząca poniżej progu pojęciowego. Baumgarten określa ją też przez rozważanie zanikające z refleksji estetycznej. Ta ciemna, intuicyjna warstwa poznania jest właściwym przedmiotem estetykologii (Aesthetikologia) — wiedzy intuicyjnej dotyczącej zasad, jakie muszą zostać spełnione, by przedmiot empiryczny przyjął określone cechy estetyczne.
Perceptio clara a gnoseologia zmysłowa
Perceptio clarae to poznanie zmysłowe, które osiąga jasność — zdolność identyfikacji i rozpoznania przedmiotu — bez równoczesnej wyraźności. Baumgarten określa ją jako gnoseologię poznania zmysłowego („wiedza jasna”). Jest to strefa, w której estetyka jako dolna gnoseologia ma największe roszczenia: zmysłowe rozpoznanie doskonałości rzeczy jest pełnoprawną formą poznania, choć inną niż pojęciowa.
Rozróżnienie to stoi u podstaw przyjemności estetycznej: o ile logika zmierza do wyraźności i pojęciowości, estetyka zajmuje się tym, co jasne, lecz niewyraźne — pięknem, które doznajemy, nie definiujemy.
Źródła
- Baumgarten, A.G. (1750). Aesthetica
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”