Dzieło sztuki jako zmysłowe ucieleśnienie idei (Hegel)
Abstract
Hegel definiuje dzieło sztuki jako jedność rzeczy materialnej, nośnika znaczenia i idei: „pojęcia są zmysłowe”. Dzieło sztuki nie jest czystym przedmiotem fizycznym ani czystą ideą, lecz ich syntetyczną jednością — ideą ucieleśnioną w materiale, zmysłowo daną. Nośnik znaczenia pośredniczy między materialnością a idealnością.
Struktura dzieła sztuki
Hegel ujmuje dzieło sztuki jako trójczłonową jedność:
Rzeczy materialne + Znaczenia (idea) = Dzieło Sztuki
↑
Nośnik znaczenia
Rzecz materialna (kolor, dźwięk, słowo, kamień) staje się dziełem dopiero wtedy, gdy zostaje nasycona znaczeniem — gdy staje się nośnikiem znaczenia, który wskazuje ku idei. Idea nie istnieje w dziele obok materii, lecz przez materię — to właśnie zmysłowe przedstawienie jest jej właściwym sposobem bycia w sztuce.
Stąd słynna formuła (przywoływana w notatkach): „pojęcia są zmysłowe” — tzn. w sztuce treść idealna dochodzi do siebie w formie zmysłowej, nie wbrew niej.
Porządek zmysłowy a idea
W odróżnieniu od nauki i religii (w których idea wyraża się pojęciowo lub symboliczno-religijnie), sztuka jest dla Hegla tą sferą ducha, w której idea przejawia się bezpośrednio w postaci zmysłowej. Dlatego Hegel mówi o porządku zmysłowym jako właściwej przestrzeni dzieła: rytm, barwa, forma architektoniczna — to nie ozdobniki, lecz sposób, w jaki idea staje się obecna.
To rozróżnienie ma konsekwencje dla oceny dzieł: wartość artystyczna nie jest niezależna od treści idei, ani też od jej zmysłowego ucieleśnienia — dzieło udane to takie, w którym idea i materia wzajemnie się przenikają i dopełniają.
Powiązania
Heglowskie pojęcie nośnika znaczenia koresponduje z baumgartenowskim podziałem na zmysłowe i niewyraźne poznanie: w obu przypadkach zmysłowość nie jest przeszkodą dla treści intelektualnej, lecz jej medium. Różnica polega na tym, że Baumgarten buduje epistemologię, Hegel — ontologię dzieła.
W kontekście teorii afektu zob. Autonomia afektu (Massumi i Mieke Bal) — zmysłowy nośnik znaczenia może być rozumiany jako medium cyrkulacji afektów, co stanowi współczesne rozwinięcie heglowskiej intuicji.
Cytaty
- „Pojęcia są zmysłowe” — parafraza stanowiska Hegla z wykładu (A. Wolińska)
Źródła
- Hegel, G.W.F. — Wykłady o estetyce (Vorlesungen über die Ästhetik)
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”