Baumgarten i narodziny estetyki jako dyscypliny filozoficznej
Abstract
Alexander Gottlieb Baumgarten (1714–1762) wprowadza termin „estetyka” i ustanawia ją autonomiczną dyscypliną filozoficzną w dziele Aesthetica (1750/1758). Estetyka wyrasta z niższej gnozeologii racjonalizmu Leibnizjańsko-Wolffowskiego jako nauka o zmysłowym poznaniu doskonałości — symetryczna wobec logiki, lecz dotycząca poziomu wrażeń. Sztuka piękna jest dla Baumgartena sztuką pięknego myślenia: analogonem rozumu działającym w obszarze percepcji zmysłowej.
Baumgarten kształtuje swój projekt na tle racjonalizmu Leibnizjańsko-Kartezjańskiego — w szczególności jego odgałęzienia Wolffowskiego. Kluczowym dziedzictwem jest tu leibnizjańska teza o harmonii przedustabilizowanej: rzeczywistość jest sharmonizowana w sposób wykluczający przypadek, a nasze ograniczenia poznawcze sprawiają, że pełne poznanie jest nam niedostępne — postrzegamy rzeczywistość w postaci niejasnych percepcji (perceptiones obscurae), które stanowią zaledwie „porządkowanie wynikłych wrażeń”.
Baumgarten wyłamuje estetykę z filozofii jako dolną gnozeologię (gnoseologia inferior): naukę o zmysłowym poznaniu, niższą od logiki (która zajmuje się rozumem), lecz nie mniej uprawnioną. W ramach tradycji siedmiu sztuk wyzwolonych jej zadaniem jest sztuka pięknego myślenia — myślenia analogicznego do rozumu, lecz operującego wrażeniami. W ten sposób estetyka nie jest jedynie teorią piękna, lecz epistemologią poznania zmysłowego.
Pojęcie aisthesis (gr. αἴσθησις) — zdolność postrzegania zmysłowego; u Arystotelesa termin ten określał percepcję zmysłową i recepcję jako taką — zostaje przez Baumgartena podniesione do rangi nazwy własnej dla nowej dyscypliny. Estetyka jako Aesthetica (łac.) to zatem nauka o tym, jakie zasady muszą zostać spełnione, by przedmiot empiryczny mógł przyjąć określone cechy piękna — Perceptio obscurae i perceptio clarae (Baumgarten).
Estetyka Baumgartena ma dwoisty charakter: z jednej strony bada zasady piękna (estetologia, wiedza normatywna), z drugiej — recepcję przedmiotów pięknych przez zmysły. Linia podziału między prawdą logiczną (wewnętrzna zgodność myśli) a prawdą estetyczną (wielkość i wartość zjawiska) przebiega właśnie wzdłuż tej granicy między rozumem a wrażeniem.
Baumgarten jest intelektualnie zależny od Christiana Wolffa, od którego przejmuje ontologiczny aparat pojęciowy (doskonałość, harmonia, zasada racji dostatecznej), ale radykalizuje go, przyznając percepcji zmysłowej własną logikę i własny rodzaj prawdy.
Źródła
- Baumgarten, A.G. (1750/1758). Aesthetica
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”
- Tatarkiewicz, W. — Dzieje pojęć; Tatarkiewicz/Lipšic — Historia estetyki (do Kanta)