Piotr Sobecki - working notes

Piśmienność i struktura myśli — dyskurs pamięci kolektywnej

Piśmienność i struktura myśli — dyskurs pamięci kolektywnej

Abstract

Walter J. Ong argumentuje, że wynalazek pisma nie był jedynie technicznym ułatwieniem pamięci, lecz transformacją samej struktury ludzkiego myślenia. Pismo, wiążąc słowo z przestrzenią, umożliwia abstrakcję, dystans wobec języka i teorię umysłu — dojrzałą samoświadomość. W wymiarze kolektywnym przejście od oralności do piśmienności restrukturyzuje systemy wierzeń, relacje społeczne, stosunki władzy i relację do czasu — od mitologicznej do historycznej świadomości własnego miejsca w czasoprzestrzeni. Dyskurs pamięci kolektywnej jest zatem zmienny historycznie, a jego przemiany zależą od przemian w medium przekazu.

Pismo jako technologia myślenia

Według Waltera J. Onga pismo doprowadziło do przełomu w myśleniu:

„pismo, związanie słowa z przestrzenią, zwiększa możliwości języka niemal bezgranicznie, zmienia strukturę myśli”.1

Nie chodzi jedynie o zewnętrzne narzędzie utrwalania informacji — Ong argumentuje, że technologie nie są prostymi pomocami zewnętrznymi, lecz wewnętrznymi transformacjami świadomości; i żadna z nich nie dokonała tak radykalnej transformacji jak pismo.2 Kultury oralne i kultury piśmienne różnią się nie tylko sposobem przechowywania wiedzy, ale sposobem myślenia.

Mechanizm tej transformacji jest następujący: człowiek, widząc słowa na piśmie, potrafi je wyabstrahować, „obejrzeć”, podać w wątpliwość ich znaczenie.3 Pismo służy jako model mówienia — pozwalając na analizę działań językowych, umożliwia teorię ludzkiego umysłu, a ostatecznie dojrzałą samoświadomość. Kultura oralna nie może dokonać tej operacji, bo słowo istnieje w niej jedynie w momencie wypowiedzi, znika zaraz po wyprodukowaniu, nie ma żadnego zewnętrznego punktu odniesienia wobec siebie samego.

Dyskurs pamięci kolektywnej

Pamięć, jako zjawisko zarówno indywidualne, jak i kolektywne, przechodziła w toku dziejów głębokie przemiany; a wraz z nią dyskurs pamięci kolektywnej — rozumiany jako zespół reguł językowych, które organizują sposób, w jaki zbiorowość przechowuje i przekazuje wiedzę o przeszłości.4 Antropolodzy słowa wskazywali, że przejście od oralności do piśmienności objęło jednocześnie systemy wierzeń, relacje społeczne i gospodarcze oraz stosunki władzy — były to przemiany wzajemnie sprzężone, nie efekty jednoczynnikowe.

Od mitologicznej do historycznej świadomości czasu

Najgłębszą konsekwencją przejścia od oralności do piśmienności jest zmiana świadomości własnego miejsca w czasoprzestrzeni. W dziejach miałaby ulec zmianie nie tylko funkcja pamięci, ale przede wszystkim ludzka świadomość własnego położenia w czasie — która z mitologicznej przeszłaby w historyczną.5 W kulturach oralnych czas jest zasadniczo cykliczny, zakorzeniony w powtarzalnych rytmach natury i obrzędu; przeszłość istnieje jako żywe tło teraźniejszości — jako mit, nie historia. Piśmienność umożliwia linearyzację czasu, datowanie, chronologię, dystans wobec przeszłości jako czegoś miniętego i zamkniętego. Tworzy tym samym materialne warunki pojawienia się nowoczesnego historyzmu.

Związek z Historia rerum gestarum (opowieść o sprawach dokonanych) jest bezpośredni: przejście od mitologicznej do historycznej świadomości czasu jest materialnym warunkiem możliwości pojawienia się historia rerum gestarum jako odrębnej dyscypliny. Narratywistyczne konsekwencje językowego zapośredniczenia pamięci i narracji historycznej podejmuje Narratywizm.

Źródła

  • Ong, W. J. (1982). Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. Methuen [wyd. pol.: Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J. Japola. Redakcja Wydawnictw KUL, 1992]. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność. [Dane bibliograficzne do uzupełnienia] — poziom wiarygodności: 3/5

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: numery stron cytatu z Ong] — cytat przejęty z Dadlez bez paginacji oryginału; szukano w: Internet Archive (archive.org/details/oralityliteracyt0000ongw), Monoskop; nie ustalono strony
  • [do weryfikacji: dane bibliograficzne Dadlez] — rok, wydawnictwo, ISBN nieznane

evergreen oralność-piśmienność pamięć-kolektywna filozofia-historii świadomość

Footnotes

Footnotes

  1. Ong, W. J. (1982). Orality and Literacy, s. [do uzupełnienia]; cyt. za: Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  2. Ong, W. J. (1982). Orality and Literacy, s. [do uzupełnienia] ↩

  3. Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  4. Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  5. Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

Odnośniki zwrotne