Typologia znaków Charlesa Sandersa Peirce’a
Abstract
Peirce definiuje znak jako to, co reprezentuje jakiś przedmiot dla czegoś poza nim samym. Podstawą jego klasyfikacji jest charakter relacji łączącej znak z reprezentowanym obiektem. Wyróżnia trzy typy: znaki ikoniczne (podobieństwo), indeksalne (związek przyczynowy lub kontekstowy) oraz symboliczne (arbitralna konwencja). Kluczowe napięcie w typologii przebiega między znakami naturalnymi — ikonami i indeksami, których relacja z obiektem jest niezależna od umowy społecznej — a znakami symbolicznymi, których znaczenie jest całkowicie konwencjonalne.
Peirce definiuje znak jako „to, co reprezentuje coś — jakiś przedmiot — dla czegoś poza nim samym”. Kryterium klasyfikacji nie jest tu ani forma znaku, ani natura obiektu, lecz charakter relacji między znakiem a tym, co on reprezentuje.
| Typ znaku | Podstawa relacji | Przykłady | Zależność od konwencji |
|---|---|---|---|
| Ikoniczny (icon) | Formalne podobieństwo | Obrazy, portrety, mapy | Brak — relacja naturalna |
| Indeksalny (index) | Związek przyczynowy lub kontekstowy | Dym → ogień, ślady, odciski, skamieliny | Brak — relacja faktyczna |
| Symboliczny (symbol) | Arbitralna umowa społeczna | Słowa, litery, liczby | Konieczna — znaczenie ustalone przez tradycję |
Znaki ikoniczne reprezentują obiekty na mocy fizycznej analogii — przypominają to, co przedstawiają. Relacja jest tu naturalna i nie wymaga żadnej konwencji społecznej: portret odnosi się do osoby poprzez wizualne podobieństwo, mapa do terytorium poprzez strukturalną izomorfię.
Znaki indeksalne łączą się z obiektem nie przez podobieństwo, lecz przez rzeczywiste oddziaływanie, ślad lub powiązanie przyczynowo-kontekstowe. Dym jest indeksem ognia, odcisk dłoni — indeksem obecności człowieka, skamielina — indeksem wymarłego organizmu. Związek ten jest faktyczny, osadzony w porządku przyczynowym, a nie w porządku społecznym.
Znaki symboliczne opierają się na całkowicie arbitralnej relacji między znaczącym a znaczonym: mogła ona być inna, a jej aktualny kształt jest wynikiem konwencji i tradycji. Słowa naturalnego języka są podstawowym przykładem — żaden fonem ani ciąg liter nie jest z natury powiązany ze swoim desygnatem.
Istotne rozróżnienie: ikony i indeksy są znakami „naturalnymi” w tym sensie, że ich relacja z obiektem istnieje niezależnie od zbiorowego uzgodnienia. Symbole natomiast istnieją wyłącznie jako fakty społeczne — bez wspólnoty interpretującej konwencję tracą swój charakter semiotyczny.
Semiologia poza językiem naturalnym (Barthes)
Cytaty
- “Znak jest reprezentacją — czymś, co zajmuje miejsce czegoś innego dla kogoś” — Charles S. Peirce
- “W języku istnieją tylko różnice” — Ferdinand de Saussure
Powiązane
Korekty redakcyjne
- Ustrukturyzowano teorię Peirce’a wokół trzech głównych typów znaków dla większej przejrzystości.
- Powiększono rolę arbitralności u Saussure’a w wyjaśnianiu społecznego charakteru języka.
Źródła
- Peirce, Charles S. — traktaty semiotyczne (zebrane referaty)
- Saussure, Ferdinand de. Kurs językoznawstwa ogólnego. 1916
- Barthes, Roland. Mitologie. 1957
- Materiały źródłowe: str. 22, 28–29, 31