Typologia obrazów (nagi, ostensywny, metamorficzny) (Rancière)
Abstract
W Przeznaczeniu obrazów (Le destin des images, 2003) Rancière proponuje trójdzielną typologię obrazów: obraz nagi (czysta obecność indeksalna, bez kodu), obraz ostensywny (wskazuje na swoją własną fenomenalną obecność) i obraz metamorficzny (zamazuje granicę między reprezentacją a tym, co reprezentuje). Typologia ta, osadzona w koncepcji estetycznego reżimu sztuki, umożliwia diagnozę napięć wewnątrz współczesnych praktyk artystycznych i dokumentalnych.
Kontekst: kryzys reprezentacji w estetycznym reżimie
W estetycznym reżimie sztuki pojęcie reprezentacji ulega wewnętrznemu pęknięciu. Z jednej strony estetyczny reżim uwalnia obraz od przymusu naśladownictwa; z drugiej — wytwarza nowe napięcie między tym, co obraz pokazuje (denotacja, obecność), a tym, jak działa (konotacja, efekt estetyczny). Rancière rozróżnia trzy figury tego napięcia jako typy obrazu.
Obraz nagi
Obraz nagi (image nue) to obraz, który działa jako czysta indeksalna obecność — bez kodu, bez retoryki, bez estetyzacji. Prezentuje ślad rzeczywistości bezpośrednio, „goły”, bez pośrednictwa konwencji artystycznych.
Prototypem jest fotografia dokumentalna lub fotograficzny świadek zdarzenia: zdjęcie z Holokaustu, fotografia obozu koncentracyjnego, obraz kataklizmu. Obraz nagi domaga się, by był traktowany jako dowód — jako indeks (index w rozumieniu Peirce’a): bezpośredni ślad rzeczy, nie jej ikoniczna reprezentacja.
Jednak Rancière wskazuje paradoks: obraz nagi, który pretenduję do bycia poza retoryką, już zawiera retorykę — samą decyzją o kadrze, wyborze momentu, obecnością fotografa wytwarza znaczenie. Nie istnieje obraz bez kodu.
Przykład: Alfredo Jaar, Real Pictures (1995) — fotografie z ludobójstwa w Rwandzie ukryte w czarnych skrzynkach. Jaar odmawia pokazania obrazów naocznie, demonstrując, że „nagi” obraz traumy jest niemożliwy bez jego estetyzacji i uczynienia z cierpienia spektaklu. Czarne skrzynki z opisem są bardziej „nage” niż fotografie — paradoksalnie przez swoją odmowę pokazania.
Obraz ostensywny
Obraz ostensywny (image ostensive) to obraz, który wskazuje na własną fenomenalną obecność jako swój sens — który jest wyraźnie obrazem, demonstrującym bycie-obrazem. Nie pretenduję do przezroczystości, lecz uwidacznia swoją materialność, swój wymiar rzeczy.
W fotografii ten tryb odpowiada podkreśleniu statusu zdjęcia jako fizycznego obiektu, a nie okna na rzeczywistość. Barthes’owskie punctum — element, który wychodzi z obrazu i kłuje widza — ma charakter ostensywny: wyrywa widza z płynnej konsumpcji studium i zmusza go do uświadomienia sobie materialności obrazu. Zob. Barthes — punctum i studium (Camera Lucida).
Obraz ostensywny podkreśla własne granice, ramę, medium — eksponuje konwencję zamiast jej ukrywać. Jest to logika obrazu modernistycznego, który demistyfikuje własne warunki produkcji.
Obraz metamorficzny
Obraz metamorficzny (image métamorphique) to obraz, który zamazuje granicę między tym, czym jest, a tym, co przedstawia — który przekształca widza lub rzeczywistość, nie tylko ją reprezentując. Nie tylko dokumentuje, lecz interweniuje; nie tylko pokazuje, lecz przemienia.
Krzysztof Wodiczko praktykuje logikę obrazu metamorficznego w swoich interwencjach artystycznych. W projekcji Laska tułacza (Alien Staff, 1993) bezdomni imigranci opowiadają swoje historie przez mikrofon umocowany do laski, na której ekranie widać ich twarze — obraz przemienia przestrzeń publiczną, wywołując nowe spotkanie między marginalizowanymi a przechodniami. W If You See Something (2005) Wodiczko projektuję twarze i głosy nowojorskich imigrantów na fasady gmachów publicznych: pomnik i fasada stają się wektorem opowieści wykluczonych. Wodiczko nazywa tę praktykę Pomnikoterapią (Mnemoterapią) — leczeniem przez opowiadanie na miejscach publicznej traumy lub wypierania.
Obraz metamorficzny operuje w przestrzeni między reprezentacją a performatywem — zmienia stan rzeczy samym aktem pokazywania.
Implikacje dla praktyki artystycznej i dokumentalnej
Typologia ta nie jest taksonomią zamkniętą — konkretne dzieło może łączyć wszystkie trzy tryby lub oscylować między nimi. Jej użyteczność polega na umożliwieniu diagnozy napięć w praktykach artystycznych i dokumentalnych:
- Fotografia dokumentalna zawiera napięcie między nagością a metamorficznością: chce być dowodem, ale nie może uniknąć interwencji estetycznej
- Awangardowe video-art eksponuje ostensywność jako cel sam w sobie
- Sztuka polityczna (jak Wodiczko) dąży do metamorficzności — do obrazu, który nie opisuje, lecz przeobraża
Rancière diagnozuje, że współczesna sztuka jest miejscem, gdzie te trzy tryby są stale negocjowane — i że ta negocjacja jest polityczna: dotyczy tego, co może być widzialne i w jaki sposób.
Cytaty
- „Obraz nagi to obraz, który mówi: «To się stało, i ja tego dotknąłem»” — parafraza Rancière, Le destin des images
Źródła
- Rancière, Jacques. Le destin des images (Przeznaczenie obrazów). La Fabrique, 2003.
- Rancière, Jacques. Le théâtre des images. W: Alfredo Jaar: La politique des images, 2007.
- Wodiczko, Krzysztof. Alien Staff (1993); If You See Something (2005).
- Jaar, Alfredo. Real Pictures, 1995.
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 2: Mimesis Platona, fotografia
evergreen ranciere obraz typologia fotografia wodiczko sztuka-polityczna