Semiofor (K. Pomian)
Abstract
Krzysztof Pomian w Zbieraczach i osobliwościach (1987) wprowadza pojęcie semioforów — przedmiotów, których wartość wynika nie z użyteczności, lecz z faktu, że są nośnikami znaczeń odsyłającymi do niewidzialnego: przeszłości, sacrum, mitu, prestiżu. Muzeum jako instytucja jest przestrzenią, w której przedmioty tracą wartość użytkową i stają się wyłącznie semiofory. Koncepcja ta reorientuje historię sztuki: dzieło jest analizowane nie jako produkt estetyczny, lecz jako nośnik znaczenia uwikłany w sieci kulturowe i percepcyjne.
Semiofor — nośnik znaczenia
Semiofor (gr. semeion — znak + phorein — nosić) to przedmiot, który stoi pomiędzy światem widzialnym a niewidzialnym: mediuje między tym, co obecne i dostępne zmysłowo, a tym, co nieobecne, transcendentne lub historyczne. Semiofory to relikwie, trofea, eksponaty muzealne, dzieła sztuki — przedmioty, które tracą funkcję użytkową na rzecz funkcji znaczeniotwórczej.
Pomian odróżnia dwie ekonomie przedmiotów:
- Przedmioty użytkowe — są konsumowane, mają wartość w cyrkulacji materialnej.
- Semiofory — są wycofane z użycia i włączone w cyrkulację symboliczną. Im bardziej zniszczone użytkowo, tym bardziej wartościowe jako znaki (kość święta, zbutwiały rękopis).
Muzeum jako instytucja semioforyczna
Muzeum jest przestrzenią instytucjonalizującą semioforyczność. Przedmioty włączone do kolekcji muzealnej przestają być rzeczami i stają się wyłącznie znakami. Historia sztuki jako dyscyplina operuje w tym samym rejestrze: analizuje obrazy i rzeźby nie jako przedmioty fizyczne, lecz jako nośniki znaczeń.
Pomian wskazuje, że obrazy sztuki można omawiać, ponieważ artysta może w nich zakodować swoje percepcje i uczucia, a odbiorca może je — przynajmniej częściowo — rekonstruować. Obraz jest nośnikiem niewidzialnego (emocji, idei, historii), które samo nie jest obecne w materii płótna i farby.
Powiązania z semiotyką i teorią obrazu
Koncepcja semioforów wpisuje się w semiotykę kultury: znak jako nośnik znaczenia odsyłający do czegoś poza sobą. Różnica polega na tym, że semiofor nie jest elementem języka, lecz przedmiotem — trójwymiarowym, materialnym, uwikłanym w konkretne praktyki kolekcjonerskie i rytuały odbioru.
W kontekście fotografii: fotografia jako materialny ślad jest zarazem semioforycznym dowodem obecności — odsyła do niewidzialnego (przeszłości, utraconej osoby), będąc zarazem samą materią ich śladu.
Źródła
- Pomian, K. (1987). Collectionneurs, amateurs et curieux (Zbieracze i osobliwości)
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”
evergreen podstawa-znaczenia pomian semiofory muzeum historia-filozofii-zachodniej