Brak Uniwersalnej Natury Człowieka
Abstract
Centralne założenie filozoficzno-antropologicznego kursu „Od ascety do cyborga”: nie istnieje jedna, stała, uniwersalna natura człowieka. Człowiek jest bytem otwartym, definiującym się przez realizowane projekty, relacje techniczne i narracje kulturowe. Stawka tego twierdzenia jest podwójna: otwiera przestrzeń dla transhumanizmu (brak natury = brak naruszalnej istoty), ale też kwestionuje konserwatywną obronę „natury ludzkiej” jako normatywnej podstawy bioetyki.
Założenie o braku uniwersalnej natury człowieka jest punktem wyjścia dla współczesnej filozoficznej antropologii techniki i debat wokół transhumanizmu. W odróżnieniu od esencjalizmu antropologicznego — który zakłada stałą naturę gatunkową, daną biologicznie lub metafizycznie — stanowisko to traktuje człowieka jako byt z definicji niezamknięty.
Rodowód tezy
Myśl grecka oferuje dwa niezależne torenty. Pierwszy, mityczny, opisuje człowieka jako istotę z natury niedoskonałą: pozbawioną naturalnych środków obronnych (skóry, kłów, instynktów), którą technika i kultura wypełniają, uzupełniając deficyt. Ten wątek — bliski Platońskiemu mitowi z Protagorasa (dar Prometeusza: ogień i techne) — zakłada, że bycie-człowiekiem jest od początku splecione z umiejętnością techniczną. Drugi torent, intelektualistyczny (np. Diogenes z Synopy), akcentuje samodoskonalenie przez ascezę i wolę, nie zaś wyposażenie techniczne.
Nowożytne i współczesne rozwinięcia idą w trzech kierunkach: (1) biologiczno-antropologicznym (XX-wieczna antropologia filozoficzna: Gehlen, Plessner, Portmann) — człowiek jako Mängelwesen (istota niedostatku); (2) kulturalistycznym — tożsamość jako narracja i projekt; (3) technologiczno-posthumanistycznym — cyborg jako kolejna iteracja tej samej logiki uzupełniania.
Napięcie z obroną natury ludzkiej
Teza o braku natury nie jest bezdyskusyjna. Jürgen Habermas broni pewnego rdzenia natury ludzkiej jako intersubiektywnie koniecznego — nie metafizycznie danego, lecz funkcjonalnie niezbędnego dla możliwości dialogu i autonomii. To stanowisko wskazuje, że odrzucenie wszelkiego esencjalizmu może rozsadzić warunki normatywne dla etyki i polityki.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: odniesienie do konkretnego tekstu Platona] — notatki wskazują „filozofię Greków → myślenie mityczne”, ale nie precyzują tytułu; mit Prometeusza z Protagorasa jest najbardziej prawdopodobnym źródłem
Źródła
- Kurs akademicki „Od ascety do cyborga”, notatki własne
evergreen antropologia-filozoficzna natura-czlowieka transhumanizm