Antropologia filozoficzna — człowiek jako istota techniczna
Abstract
Jedna z centralnych tez filozoficznej antropologii: człowiek jest z natury istotą techniczną — nie dlatego, że wytwarza narzędzia, lecz dlatego, że jego istnienie konstytutywnie współzależy od wytwarzania. Technika nie jest dodatkiem do natury ludzkiej, lecz sposobem, w jaki człowiek jest. Teza ta ma rodowód w greckim myśleniu mitycznym (mit Prometeusza), XX-wiecznej antropologii filozoficznej (Gehlen, Plessner) i stoi u podstaw współczesnych debat transhumanistycznych.
Grecka diagnoza: natura niedoskonała
W greckim myśleniu mitycznym — najczytelniej w Platońskim Protagorasie — człowiek zostaje opisany jako istota wyposażona niedostatecznie przez naturę. Podczas gdy zwierzęta otrzymały specjalizacje biologiczne (futro, kły, szybkość, instynkty), człowiek pozostał „nagi i bezbronny”. Prometeusz uzupełnia ten deficyt darem techne (umiejętności wytwarzania) i ognia — symbolu kultury i narzędzi.
Konsekwencją jest strukturalna jedność: rozwój człowieka ↔ rozwój narzędzi. Nie ma etapu ludzkości bez technologii, bo technika jest warunkiem możliwości przeżycia gatunku. To co określamy jako „naturę” człowieka, jest zawsze już wypośrodkowane przez narzędzie.
XX-wieczne rozwinięcia
Antropologia filozoficzna XX wieku (szczególnie Arnold Gehlen w Der Mensch, 1940) przejęła i zlaicyzowała tę intuicję. Człowiek jako Mängelwesen (istota niedostatku) kompensuje biologiczne deficyty przez instytucje — kulturę, moralność i technikę. Helmuth Plessner dodał pojęcie ekscentrycznej pozycjonalności: człowiek, w odróżnieniu od zwierząt, nie jest centrum swojego środowiska, lecz zawsze „obok siebie” — co otwiera możliwość refleksji i kształtowania siebie.
Zbieżna linia myśli wiedzie przez industrializm: Henri de Saint-Simon i jego następcy widzieli w industrializacji formę spełnienia ludzkiej istoty technicznej — uogólniony projekt przekształcania natury.
Stawka anthropologiczna
Jeśli technika jest konstytutywna dla człowieka, to pytanie „co jest naturą ludzką?” staje się pytaniem o miarę dopuszczalnej interwencji technologicznej. Transhumanizm radykalizuje tę tezę: skoro zawsze byliśmy techniczni, nie ma zasadniczej różnicy między okulary a wszczepem neuralnym. Habermas natomiast twierdzi, że pewne przekształcenia (np. ingerencja genetyczna w płód) naruszają symetrię relacji komunikacyjnej — a to stanowi kres dopuszczalnej technicyzacji.
Cytaty
- Mit Prometeusza — Platon, Protagoras 320c–322d: techne i ogień jako dar uzupełniający biologiczny niedostatek człowieka
Źródła
- Kurs akademicki „Od ascety do cyborga”, notatki własne
- Platon, Protagoras, 320c–322d
- Arnold Gehlen, Der Mensch. Seine Natur und seine Stellung in der Welt (1940)
evergreen antropologia-filozoficzna technika filozofia-grecka biologia-filozoficzna