Piotr Sobecki - working notes

Cztery ideologie reprezentacji (Markowski)

Cztery ideologie reprezentacji (Markowski)

Abstract

Michał Paweł Markowski, analizując pojęcie reprezentacji, wyróżnia cztery „ideologie” — tj. cztery sposoby, w jakie ludzie organizują i uzasadniają swój stosunek do rzeczywistości za pomocą aktów przedstawienia. Termin „ideologia” ma tu precyzyjny, althusserowski sens: nie zbiór poglądów, lecz strategia reprezentacji, która rzeczywistość czyni tekstem interpretowalnym w określonym języku. Cztery modele — epistemologiczny, ontologiczny, apofatyczny i estetyczny — opisują odmienne relacje między reprezentacją a rzeczywistością: od zastąpienia (episteme), przez uobecnienie (ontologia), przez nieadekwatność (apofaza), aż po całkowitą autonomię (estetyka). Każdy z modeli implikuje inną politykę podmiotu, inną teorię poznania i inną koncepcję prawdy.

Zob. szczeg. Reprezentacja — modele, ekonomia i ideologie (Markowski) — kontekst ekonomiczny i polityczny pojęcia reprezentacji.

Pojęcie ideologii jako punkt wyjścia

Markowski przejmuje robocze rozróżnienie od Althussera. Zgodnie z jego definicją ideologia to nie skrzywione odbicie rzeczywistości, lecz sposób, w jaki jednostki wchodzą w relację z warunkami swej egzystencji za pośrednictwem wyobrażeń:

„Ideology represents the imaginary relationship of individuals to their real conditions of existence.”1

Ideologia jest zatem — jak precyzuje Althusser — „reprezentacją reprezentacji”: nie rzeczywistością samą, lecz stosunkiem wyobrażeniowym do stosunku realnego. To przesunięcie dwóch stopni jest konstytutywne: ideologia nie opisuje świata, lecz organizuje sposób, w jaki podmiot go zamieszkuje symbolicznie.

Markowski przenosi tę kategorię na grunt teorii literatury i kultury, formułując własną definicję:

„Ideologia nie jest zbiorem poglądów na świat, które odbijałyby gotową rzeczywistość, lecz strategią takiej reprezentacji świata, która z rzeczywistości czyni tekst interpretowalny w określonym języku.”2

Przez „ideologię reprezentacji” rozumie więc sposób, w jaki ludzie: (a) nadają światu sens oraz (b) stosują do tego określone techniki i wyobrażenia. Każda ideologia zakłada odpowiedź na pytanie: czym jest rzeczywistość i jaką rolę pełni reprezentacja w jej ujmowaniu?

Schemat wyjściowy — cztery modele — da się ująć przez grę przedrostków: rzeczywistość zostaje przed-stawiona (epistemologia), wy-stawiona (ontologia), od-stawiona (apofaza) lub pod-stawiona (estetyka).2

Epistemologiczna ideologia reprezentacji

W modelu epistemologicznym podmiot poznający konstruuje wiedzę o rzeczywistości jako zbiór jej reprezentacji. Rzeczywistość jako taka — res extensa, świat empiryczny — jest niedostępna bezpośrednio; podmiot zastępuje ją obrazem lub ideą. Rzeczywistość zostaje przed-stawiona: postawiona przed podmiotem jako obiekt oglądu i klasyfikacji.

Paradygmatycznym przykładem jest perspektywa malarska analizowana przez Panofsky’ego. W eseju Perspektywa jako forma symboliczna (1924) Panofsky wykazał, że linearna perspektywa renesansowa nie jest neutralnym odwzorowaniem przestrzeni, lecz kulturową konwencją — „formą symboliczną” organizującą widzenie zgodnie z epistemologicznym ideałem jednego, racjonalnego podmiotu panującego nad przestrzenią.3 Perspektywa centralna ustanawia hierarchię: podmiot stoi na zewnątrz przedstawianego świata, dysponuje jego oglądem sub specie geometrii — gwarantem prawdy przedstawienia jest właśnie ten podmiot teoretyczny.

Konsekwencją logiczną tego modelu jest teza: to, co nieprzedstawione, nie istnieje. Husserl, Hegel, Parmenides — każdy na swój sposób formułuje zasadę, że istnieje tylko to, co może uzyskać reprezentację.2 Brak reprezentacji równa się brakowi bytu. Model ten ma charakter substytucyjny: obraz lub idea zastępują rzecz. Podmiot nie obcuje ze światem bezpośrednio — obcuje z własnymi przedstawieniami. Jak ujmuje Markowski, nawiązując do Rorty’ego, karteziański przełom polega na przejściu od „umysłu jako rozumu” do „umysłu jako wewnętrznej sceny”, na której wyświetlają się idee.4

Ideologia epistemologiczna kładzie więc nacisk na zasadniczą rolę tekstowego (słownego, pojęciowego) obrazu świata w poznawaniu rzeczywistości, jej porządkowaniu i kategoryzowaniu — świat empiryczny zostaje zastąpiony przez obrazy i idee konstruowane przez podmiot.

Ontologiczna ideologia reprezentacji

W modelu ontologicznym reprezentacja nie zastępuje rzeczywistości, lecz pozwala jej się w pełni objawić. Rzeczywistość zostaje wy-stawiona: przedstawiona jako miejsce własnej samoprezentacji. Kluczową kategorią jest tu Gadamerowskie Zuwachs an Sein — przyrost bytu.

W Prawdzie i metodzie Gadamer argumentuje, że dzieło sztuki należy tak ściśle do tego, co przedstawia, że wzbogaca byt swego przedmiotu jak nowe zdarzenie bytowe:

„A work of art belongs so closely to what it is related to that it enriches the being of that as if through a new event of being.”5

Reprezentacja nie jest tu kopią — jest Darstellung (prezentacją, wystawieniem), a nie Vorstellung (przed-stawieniem, ideą w głowie podmiotu). Obraz jest procesem, dzięki któremu byt staje się zjawiskiem widzialnym zmysłowo. Reprezentacja należy do istoty swego przedmiotu i stanowi elementarny warunek jego zaistnienia — bez niej to, co reprezentowane, nie mogłoby się uobecnić. Tożsamość reprezentacji i tego, co reprezentowane, polega na doprowadzeniu bytu do pełnej samoprezentacji.2

Markowski łączy tę postawę z fenomenologią Husserlowską i nazywa ją ideologią sakramentalną: jak w eucharystii chleb nie zastępuje Ciała Chrystusa, lecz jest Jego ciałem — tak reprezentacja ontologiczna nie jest substytutem, lecz samouobecnieniem rzeczy. Podmiot, dzięki odpowiedniemu nastawieniu, może w reprezentacji uchwycić rzecz, „jaka jest” — ponieważ jej istotą jest możliwość uobecnienia tego, co reprezentowane.2

Apofatyczna ideologia reprezentacji

Model apofatyczny jest wyrazem radykalnej nieufności wobec wszelkiej reprezentacji. Rzeczywistość zostaje od-stawiona: oddalona, odsunięta od reprezentacji, która nigdy nie jest w stanie jej pochwycić. Między porządkiem przedstawienia a porządkiem tego, co ma być przedstawione, istnieje dystans nie do przekroczenia.

Ideologia ta prowadzi do dwóch pozornie sprzecznych rozwiązań:

Ikonoklazm — rezygnacja lub radykalna minimalizacja technik reprezentacji. Jeśli żaden obraz nie dorównuje rzeczywistości, lepiej zrezygnować z obrazów niż mnożyć fałsz. Tradycja ikonoklastyczna (religijna i świecka) wyraża przeświadczenie, że obecność reprezentacji bluźni temu, co ponadzmysłowe lub niedostępne.

Paradoksalna intensyfikacja — obsesyjne mnożenie środków reprezentacji wynikające właśnie z przekonania o jej niemożliwości. Pisarstwo Czesława Miłosza, późny Barthes — to przykłady poetyk zbudowanych na napięciu między pragnieniem uchwycenia rzeczywistości a świadomością niewystarczalności każdego słowa.2 Im wyraźniejsze poczucie braku, tym intensywniejsze poszukiwanie formy.

Logika apofatyczna jest bliska teologii negatywnej: o Bogu nie można nic prawdziwego powiedzieć wprost, można jedynie mnożyć negacje — i to samo dotyczy rzeczywistości w tym modelu. Markowski cytuje Barthes’a jako przykład intensywnej apofatyki literackiej: jego późne pisarstwo, zwłaszcza Camera lucida (Światło obrazu), jest dramatyczną konfrontacją z niereprezentowalnością straty. Apofatyczna ideologia nie likwiduje pragnienia reprezentacji — wręcz je podtrzymuje, tyle że jako pragnienie nieuleczalnie niespełnione.2

Estetyczna ideologia reprezentacji

Model estetyczny idzie najdalej: reprezentacja nie tylko zastępuje rzeczywistość (epistemologia) ani jej nie uobecnia (ontologia), lecz ją unieważnia, stając się w pełni autonomiczną sferą. Rzeczywistość zostaje pod-stawiona: reprezentacja wchodzi na jej miejsce i sprawia, że rzeczywistość przestaje być punktem odniesienia.

Markowski wiąże ten model z Paulem de Manem i jego analizą ideologii estetycznej. De Man wykazuje, że romantyczny ideał czystej, autonomicznej literatury wynika z pomieszania tego, co językowe, z tym, co empiryczne — to znaczy z błędnego przekonania, że tekst może bezpośrednio uobecniać materialną rzeczywistość lub ją konstytuować. Jest to „ideologia” właśnie dlatego, że misrecognizuje swój własny status — myli językowy gest z ontologicznym faktem.6

W praktyce artystycznej ideologia estetyczna manifestuje się jako dążenie do czystej reprezentacji wolnej od zależności od świata zewnętrznego. Jej genealogia sięga kantowskiej teorii sądu smaku (piękno jako bezinteresowne upodobanie, niezwiązane ze zmysłową egzystencją przedmiotu), ale radykalizuje ją:

  • Novalis, Mallarmé — poezja jako czysta operacja językowa, której znaczenie nie pochodzi ze świata, lecz ze wzajemnych relacji między znakami. Un coup de dés Mallarmégo to reprezentacja, która demonstracyjnie odcina się od wszelkiej referencji;
  • Rosyjscy formaliści — sztuka jako chwyt (priom), ostranenie (udziwnienie), które zawiesza automatyzm percepcji i zmusza do doświadczania formy jako formy;
  • Bolesław Leśmian, Andrzej Sosnowski — w tradycji polskiej: reprezentacje, które konstruują własny świat bez obowiązku korespondencji z czymkolwiek zewnętrznym.2

Ideologia estetyczna stanowi radykalny model substytucji: to, co się pojawia w tekście, nie odsyła do niczego poza sobą. W tym sensie jest najdalszym biegunem od ideologii epistemologicznej (w której reprezentacja jest o tyle wartościowa, o ile wiernie zastępuje rzeczywistość).

Synteza: cztery relacje między reprezentacją a rzeczywistością

Cztery ideologie opisują strukturalnie odmienne odpowiedzi na jedno pytanie — jak reprezentacja sytuuje podmiot wobec rzeczywistości:

IdeologiaRelacjaGestPrzykłady
EpistemologicznaReprezentacja zastępuje rzeczywistośćprzed-stawienieKartezjusz, Husserl, perspektywa Panofsky’ego
OntologicznaReprezentacja uobecnia rzeczywistośćwy-stawienieGadamer, fenomenologia, sakrament
ApofatycznaReprezentacja nie dosięga rzeczywistościod-stawienieBarthes, Miłosz, ikonoklazm
EstetycznaReprezentacja zastępuje rzeczywistość autonomiczną sferąpod-stawienieDe Man, Mallarmé, formaliści rosyjscy

Ważne: epistemologia i estetyka obie opierają się na substytucji, ale z przeciwnych powodów — epistemologia substytuuje, bo podmiot nie ma dostępu do rzeczy samej (poznanie jest zawsze zapośredniczone); estetyka substytuuje, bo rzecz zewnętrzna jest dla reprezentacji nieistotna (liczy się autonomia formy).

Źródła

  • Markowski, M.P. „O reprezentacji”. W: Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. M.P. Markowski, R. Nycz. Kraków: Universitas, 2006. — poziom wiarygodności: 5/5 [do weryfikacji: dokładne strony]
  • Althusser, L. (1970). „Ideology and Ideological State Apparatuses”. W: Lenin and Philosophy and Other Essays. London: New Left Books. [online: marxists.org] — poziom wiarygodności: 5/5
  • Gadamer, H.-G. (1960). Wahrheit und Methode [Prawda i metoda]. Tłum. B. Baran. Warszawa: PWN, 1993. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Panofsky, E. (1924). Die Perspektive als „symbolische Form” [Perspektywa jako „forma symboliczna”]. W: Studia z historii sztuki. Tłum. K. Kamińska. Warszawa: PIW, 1971. — poziom wiarygodności: 5/5
  • De Man, P. (1996). Ideologia estetyczna. Tłum. A. Przybysławski. Gdańsk: słowo/obraz terytoria. — poziom wiarygodności: 5/5

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: dokładne strony rozdziału „O reprezentacji” w antologii Markowski/Nycz (Universitas 2006) — posiadam jedynie ogólne dane bibliograficzne]
  • [do weryfikacji: identyczność lub różnica między „O reprezentacji” (rozdział w antologii) a „Reprezentacja i ekonomia” (Teksty Drugie 2004, nr 4) — możliwe, że to ten sam tekst przedrukowany lub dwie odrębne prace]

reprezentacja ideologia epistemologia ontologia estetyka evergreen

Footnotes

Footnotes

  1. Althusser, L. (1970). „Ideology and Ideological State Apparatuses”. W: Lenin and Philosophy and Other Essays. London: New Left Books. Cytat: „Ideology represents the imaginary relationship of individuals to their real conditions of existence.” ↩

  2. Markowski, M.P. „O reprezentacji”. W: Kulturowa teoria literatury, red. M.P. Markowski, R. Nycz. Kraków: Universitas, 2006. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  3. Panofsky, E. (1924). Perspektywa jako „forma symboliczna”. W: Studia z historii sztuki. Warszawa: PIW, 1971. ↩

  4. Markowski, M.P. (1999). Pragnienie obecności. Filozofie reprezentacji od Platona do Kartezjusza. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, s. 9–11. (Markowski za: Rorty, R. Philosophy and the Mirror of Nature, 1979.) ↩

  5. Gadamer, H.-G. (1993). Prawda i metoda. Tłum. B. Baran. Warszawa: PWN, s. 147. Oryg.: „Indem das Kunstwerk so sehr zu dem gehört, worauf es bezogen ist, dass es dessen Sein wie durch einen neuen Seinsvorgang bereichert.” (Wahrheit und Methode, 1960.) ↩

  6. De Man, P. (1996). Ideologia estetyczna. Tłum. A. Przybysławski. Gdańsk: słowo/obraz terytoria. ↩

Odnośniki zwrotne