Barthes — trzy poziomy znaczenia (Retoryka obrazu)
Abstract
W eseju Retoryka obrazu (1964) Roland Barthes przeprowadza semiologiczną analizę reklamy makaronu Panzani i wyróżnia trzy poziomy znaczenia obrazu fotograficznego: przekaz lingwistyczny, przekaz ikoniczny kodowany (konotacyjny) i przekaz ikoniczny niekodowany (denotacyjny). W późniejszym eseju Trzeci sens (1970) redefiniuje tę typologię, wyróżniając poziom informacyjny, symboliczny i nieuchwytny sens obtus — trzeci sens wymykający się intencji i kodowi.
Retoryka obrazu — trzy poziomy
Barthes analizuje reklamę Panzani jako modelowy przykład wielopoziomowej struktury znaczenia. Obraz komunikuje jednocześnie na kilku planach:
- Przekaz lingwistyczny — warstwa słowna (napis, tytuł, podpis); funkcją jest zakotwiczenie (ancrage) — tekst spośród potencjalnych konotacji wybiera właściwą, stabilizując wieloznaczność obrazu.
- Przekaz ikoniczny kodowany (konotacje) — kulturowo zapośredniczone znaczenia: barwy zieleni i czerwieni → włoskość; obfitość warzyw → świeżość i naturalność; kompozycja wzorowana na martwej naturze → tradycja artystyczna. Konotacje zależą od kodu kulturowego odbiorcy.
- Przekaz ikoniczny niekodowany (denotacja) — to-co-widać dosłownie, przed wszelką interpretacją: przedmioty, ich układ, barwy jako takie. Denotacja jest pozornie „naturalna”, lecz Barthes wskazuje, że jej naturalność jest iluzją — już sam wybór kadrowania jest aktem kodowania.
Sens obtus — trzeci sens
W eseju Trzeci sens (1970), analizując kadry z filmów Eisensteina, Barthes dodaje trzeci poziom powyżej symbolicznego:
- Sens informacyjny — komunikat o tym, co się dzieje (kto, gdzie, co).
- Sens symboliczny — znaczenia celowo wbudowane przez twórcę; dają się nazwać i opisać.
- Sens obtus (fr. sens obtus — sens tępy, przytępiony) — element, który wymyka się kodowi i intencji autora: jakiś szczegół stroju, wyraz twarzy, materialna faktura. Jest osobisty, afektywny, nieprzetłumaczalny na język. Barthes powiada, że sens obtus jest nieusuwalne wieloznaczny — jest tym, na co języka nie wystarcza.
Sens obtus koresponduje z punctum z Światła obrazu: oba opisują element wymykający się intencji i kulturowemu kodowi, uderzający odbiorcę w sposób nieartykulowalny.
Obrazy nie znaczą same w sobie
Kluczowa teza Barthes’a: obrazy nie posiadają znaczeń samoistnych — sens powstaje w relacji z odbiorcą. Obraz jest medium materialnym zdolnym do generowania sensów niezamierzonych przez twórcę. Film, reklama i propaganda operują na nawykowych skojarzeniach — konotacjach, które urosły do rangi pozornie naturalnych denotacji. Mitologizacja (zob. Barthes — mitologie i fotografia jako mit) jest właśnie tym procesem: konotacja udaje denotację.
Sens płaski (sens obvie — sens oczywisty, przewidywalny) jest tym, czego odbiorca spodziewa się na podstawie kodu. Sens obtus jest tym, co go zaskakuje i wymyka się oczekiwaniu.
Cytaty
- „Sens obtus wydaje się otwierać pole nieskończoności języka.” — R. Barthes, Trzeci sens
Źródła
- Barthes, R. (1964). Rhétorique de l’image [w:] Communications, nr 4
- Barthes, R. (1970). Le Troisième Sens [w:] Cahiers du Cinéma
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”
barthes semiologia obraz konotacja retoryka-obrazu evergreen