Il y a – bezosobowe istnienie (Levinas)
Il y a to Levinasowska nazwa bezosobowego, anonimowego istnienia poprzedzającego wszelki podmiot i wszelki byt określony – czysty fakt bycia pozbawiony treści, formy i sensu. Pojęcie wprowadzone w De l'existence à l'existant (1947) opisuje nieprzezwyciężalny szum istnienia, od którego podmiot nie może uciec nawet w sen ani nicość. Funkcja il y a jest negatywna: jako anonimowe tło bycia wskazuje na pilność wyjścia ku podmiotowości (hypostase) i ku etycznej relacji z Innym, która stanowi dla Levinasa właściwą transcendencję.
Il y a nie jest nicością ani brakiem – to gęsta, niezróżnicowana obecność, której nie można odnieść do żadnego konkretnego bytu. Levinas opisuje ją przez doświadczenia graniczne: bezsenność (insomnie), w której nie ma nikogo, kto by czuwał, a trwa tylko bezosobowe istnienie bez podmiotu, oraz noc, w której rzeczy tracą kontury, lecz samo „jest” pozostaje przytłaczające. Kluczowe rozróżnienie: existence to bezosobowy fakt bycia; existant to konkretny istniejący wyłoniony jako ktoś określony. Il y a należy do porządku existence – jest tłem, z którego byt dopiero się wyodrębnia.
Gramatyczną figurą tej struktury jest bezosobowy zwrot il y a na wzór il pleut – „ono” nie odnosi się tu do żadnej osoby. Levinas zestawia to z Heideggierowskim es gibt, lecz w opozycji: u Heideggera es gibt Sein ma wymiar hojności i daru (Ereignis), u Levinasa il y a jest neutralne, natarczywe i pozbawione życzliwości wobec podmiotu.
Z anonimowego il y a wyłania się istniejący przez hipostazę (hypostase) – wydarzenie, w którym z bezosobowego istnienia wyodrębnia się podmiot zajmujący miejsce i mający własną teraźniejszość. Ruch De l’existence à l’existant przebiega zatem: il y a → hipostaza → existant → relacja z Innym. Hipostaza jest jednak krucha: podmiot nie uwalnia się od il y a definitywnie. Zmęczenie, materialność i ciężar własnej egzystencji (le fardeau de l’existence) są formami, w których anonimowe istnienie powraca jako brzemię bycia przywiązanego do siebie. Napięcie między il y a a hipostazą nie zostaje u Levinasa syntetycznie zniesione – nie ma heglowskiego trzeciego terminu.
Il y a nie jest celem filozofii Levinasa, lecz jej negatywnym punktem wyjścia. Dramatyzacja anonimowego bycia jest zarazem polemiką z Heideggerem: tam gdzie Seinsfrage otwiera horyzont sensu, il y a odsłania ontologię jako zagrożenie, z którego podmiot musi zostać wyrwany. Wyzwolenie następuje przez spotkanie twarzy (visage) Innego, które przerywa zamknięcie podmiotu w porządku bycia i otwiera wymiar etyczny. Stąd teza: ontologia nie jest filozofią pierwszą – jest nią etyka.
| pojęcie | sens |
|---|---|
| il y a | anonimowe, bezosobowe trwanie istnienia |
| existence | samo istnienie jako takie |
| existant | konkretny istniejący, ktoś lub coś określonego |
| hipostaza | wyłonienie się istniejącego z anonimowego istnienia |
| relacja z Innym | przekroczenie zamknięcia w samym byciu |
Trzy typowe błędy interpretacyjne: (1) il y a nie oznacza zwykłego stwierdzenia „coś istnieje”; (2) nie jest pozytywną zasadą metafizyczną; (3) nie jest afirmacją bycia, lecz doświadczeniem jego bezosobowej natarczywości.
Pojęcie należy do wczesnego etapu, wyprzedzającego dojrzałą terminologię Totalité et Infini (1961) i Autrement qu’être (1974). W późniejszych pracach il y a schodzi na dalszy plan, zachowując rolę kontrastowego tła – tego, co poprzedza wszelką odpowiedzialność i mowę. Inspiracje historyczne: Heidegger (Sein und Zeit, analiza trwogi), Bergson oraz tradycja żydowska, w której doświadczenie nocy i opuszczenia (tohu wavohu, Rdz 1,2) rezonuje z Levinasowskim opisem anonimowego istnienia.
- „L’il y a est le phénomène de l’être impersonnel.” – E. Levinas, De l’existence à l’existant (parafraza; brzmienie wymaga weryfikacji)
- Emmanuel Levinas, De l’existence à l’existant (1947)
- Emmanuel Levinas, Le Temps et l’Autre (1948)
- Emmanuel Levinas, Totalité et Infini (1961)
- Emmanuel Levinas, Autrement qu’être ou au-delà de l’essence (1974)
Tagi
emmanuel-levinas ontologia-zagadnienia-rozne etyka evergreen