Lebenswelt — husserlowskie pojęcie świata życia
Abstract
Lebenswelt (świat życia) to jedno z kluczowych i późnych pojęć Husserla, rozwinięte przede wszystkim w Kryzysie nauk europejskich (1936/1954). Oznacza prerefleksyjny, intersubiektywny horyzont doświadczenia — świat dany nam „z góry” (vorgegebene Welt) zanim jakakolwiek nauka czy teoria go zatematyzuje. Nie jest to świat prywatnych przeżyć ani świat marzeń i fantazji — jest to wspólny świat codziennej praktyki, percepcji i działania, który nauki ścisłe abstrakcyjnie nadbudowują, ale zarazem zakrywają. Pojęcie Lebenswelt jest u Husserla zarazem krytycznym narzędziem diagnostyki kryzysu europejskiej nauki i punktem wyjścia dla fundowania nowej, radykalnej filozofii transcendentalnej.
Pojęcie Lebenswelt pojawia się u Husserla stosunkowo późno — dojrzałą postać przybiera w Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie (pisanym od ok. 1936, wydanym pośmiertnie w 1954). Kontekst jest krytyczny: Husserl diagnozuje kryzys europejskiej nauki i kultury jako kryzys sensu. Nauki przyrodnicze, osiągając ogromne sukcesy techniczne, zgubiły pytanie o znaczenie swoich rezultatów dla ludzkiego życia. Matematyzacja przyrody, zapoczątkowana przez Galileusza, doprowadziła do sytuacji, w której „naukowy obraz świata” pretenduje do bycia obrazem świata rzeczywistego, zasłaniając tym samym świat, z którego nauka wyrasta i który jest warunkiem jej sensu.
Tym zasłoniętym podłożem jest właśnie Lebenswelt.
Negatywnie: Lebenswelt nie jest światem nauki. Nie jest zbiorem obiektów opisywanych przez fizykę, chemię ani biologię. Nie jest też światem prywatnych, subiektywnych przeżyć — nie jest introspekcyjnym wnętrzem jednostki. I kluczowo: nie jest światem marzeń sennych, fantazji ani doznań religijnych — te mogą należeć do doświadczeń jednostki, ale nie konstytuują Lebenswelt jako takiego.
Pozytywnie: Lebenswelt to prerefleksyjny, intersubiektywny horyzont wszelkiego doświadczenia — świat dany nam zbiorowo, wspólnie, zanim dokonamy jakiejkolwiek refleksji czy teorii. Jest to świat percepcji codziennej, praktyk, narzędzi, ciał, innych ludzi, środowiska kulturowego. Jego podstawową cechą jest to, że jest przyjmowany bez wątpienia jako realny — nie dlatego, że ktoś to udowodnił, lecz dlatego, że jest on zawsze już zastany jako horyzont wszelkiej aktywności. Husserl określa go jako vorgegebene Welt — świat „z góry dany”, poprzedzający wszelkie tematyzowanie.
Lebenswelt jest z zasady wspólny — nie jest horyzontem jednej świadomości, lecz horyzontem intersubiektywnym. Inni ludzie są w nim dani nie jako przedmioty wśród przedmiotów, lecz jako współpodmioty, z którymi dzielę świat. To intersubiektywne zakotwiczenie Lebenswelt odróżnia je od pojęcia subiektywnego świata przeżyć jednostki.
Husserl rozróżnia między Lebenswelt a „wspólnotą transcendentalną” — ta ostatnia jest pojęciem z teorii intersubiektywności transcendentalnej (Fünfte Cartesianische Meditation) i dotyczy konstytucji sensu przez wielość monad transcendentalnych. Lebenswelt jest pojęciem niższego poziomu — należy do analizy nastawienia naturalnego, nie do teorii transcendentalnej konstytucji. Zrównanie tych dwóch pojęć byłoby błędem terminologicznym.
Lebenswelt jest ściśle powiązany z husserlowskim pojęciem nastawienia naturalnego (natürliche Einstellung): prerefleksyjnego nastawienia, w którym świat jest po prostu dany jako istniejący. Nastawienie naturalne jest tym, co epoché zawiesza — ale Lebenswelt nie znika po zawieszeniu. Przeciwnie: właśnie wtedy, gdy zawiesimy nastawienie naturalne, Lebenswelt jako problem staje się widoczny. Fenomenolog może teraz zapytać: jak ten świat się konstytuuje, jakie są jego struktury, co go poprzedza?
W tym sensie Lebenswelt pełni funkcję podwójną: jest przedmiotem krytyki (nauki go zasłaniają) i zarazem punktem wyjścia dla fenomenologii transcendentalnej (redukcja odsłania go jako problem konstytucji).
Pojęcie Lebenswelt miało ogromny wpływ na filozofię XX wieku, wykraczający daleko poza fenomenologię:
- Heidegger przekształca je w pojęcie bycia-w-świecie (In-der-Welt-sein), rezygnując z transcendentalnego punktu wyjścia na rzecz analityki Dasein.
- Merleau-Ponty wiąże Lebenswelt z cielesnym zakorzenieniem podmiotu — świat życia jest przede wszystkim światem ciała percypującego.
- Habermas przesuwa akcent na komunikacyjny wymiar Lebenswelt, przeciwstawiając go systemowym mechanizmom racjonalizacji (pieniądz, władza) w swojej teorii działania komunikacyjnego.
- Schütz i socjologia fenomenologiczna operacjonalizują pojęcie Lebenswelt jako narzędzie analizy codzienności i interakcji społecznej.
Każde z tych rozwinięć modyfikuje pojęcie — przede wszystkim przez rezygnację z transcendentalnego wymiaru, który dla Husserla był centralny. Recepcja Lebenswelt jest więc historią produktywnych przekształceń, ale zarazem stopniowego odpychania od husserlowskiego punktu wyjścia.
- „Die Lebenswelt ist die vorgegebene Welt” — parafraza Husserla, Krisis der europäischen Wissenschaften
- Edmund Husserl, Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie (Husserliana VI, Nijhoff, 1954); przekł. pol. Kryzys nauk europejskich i transcendentalna fenomenologia (przeł. S. Walczewska, Papirus, 1987)
- Edmund Husserl, Cartesianische Meditationen (Husserliana I) — pojęcie intersubiektywności transcendentalnej
- Alfred Schütz, Der sinnhafte Aufbau der sozialen Welt (1932) — socjologiczna operacjonalizacja
- Jürgen Habermas, Theorie des kommunikativen Handelns, t. II (1981) — systemowe i życiowo-światowe wymiary
- Zob. też: Husserl — nastawienie naturalne i epoché; Husserl — intencjonalność; Heidegger — bycie-w-świecie; Merleau-Ponty — ciało percypujące