Wychowanie publiczne i szkoły eksperymentalne (Kant)
(Kant: O pedagogice)
Najpierw trzeba utworzyć szkoły eksperymentalne, zanim się będzie otwierać normalne. Wychowanie i nauczanie nie powinno być mechaniczne, ale oparte na zasadach. Nie może ono być jednak zawsze rezonuj ące, musi być też w pewnym stopniu i mechaniczne. W Austrii przeważały szkoły normalne, założone według jednego planu, któremu zarzucano nie bez powodu nadmierne kierowanie się ślepym mechanizmem. Do tych szkół musiały się dostosować wszystkie inne, a ludziom, którzy do tych szkół nie uczęszczali odmawiano nawet awansu. Przepisy te ukazują, jak dużą wagę przykłada rząd do tej kwestii, lecz niemożliwe jest, by pod taką presją udało się osiągnąć dobre rezultaty.
Wychowanie jest albo domowe, albo publiczne. To ostatnie polega tylko na udzielaniu informacji, a ta zawsze może pozostać publiczna. Trzymanie się zasad pozostawia się temu pierwszemu. Pełne wychowanie publiczne jest to takie wychowanie, które łączy obie te kwestie — naukę i kształcenie moralne. Jego celem jest wspieranie dobrego wychowania domowego. Szkołę, w której się to odbywa, nazywa się instytutem wychowawczym. Takie placówki nie mogą zbyt wiele zdziałać, a to ze względu na liczbę swych wychowanków, gdyż są bardzo drogie (…) Niemożliwe jest zatem, by mogły wychowywać się w takich instytutach inne dzieci, poza zamożnymi. Celem takich zakładów publicznych jest doskonalenie wychowania domowego. Gdyby można było dobrze wychować najpierw rodziców lub ich pomocników w wychowaniu to mogłyby odpaść nakłady na placówki publiczne. W nich powinno się przeprowadzać doświadczenia i kształcić pomocników, od nich to winno potem pochodzić dobre wychowanie domowe
Jednym z najtrudniejszych problemów wychowania jest kwestia, jak można by połączyć uległość wymuszoną prawnie ze zdolnością do posługiwania się swoją wolnością. Przymus bowiem jest konieczny!
Pod tym względem wychowanie publiczne oczywistą przewagę nad wychowaniem domowym bowiem uczą się mierzyć swoje siły, poznają ograniczenia, jakie nakładają na ich wolność prawa innych. Nikt tu nie jest lepszy, bo każdy zewsząd czuje opór, bo zauważany jest tylko dzięki swym zasługom. To ono daje najlepszy wzór dla przyszłego obywatela.