Kant — typika czystej praktycznej władzy sądzenia
Abstract
Czysta praktyczna władza sądzenia stoi przed szczególną trudnością: prawo moralne jest nadzmysłowe, a więc żadne wyobrażenie zmysłowe nie może służyć jako schemat pośredniczący w jego zastosowaniu do empirycznych przypadków — schemat moralnego dobra jest niemożliwy. Kant rozwiązuje ten problem przez pojęcie typiki: władza sądzenia nie schematyzuje, lecz typizuje — posługuje się formą prawa przyrodniczego (zgodnością z prawem w ogóle) jako symbolicznym substytutem prawa moralnego. Kryterium praktyczne brzmi: czy zamierzony czyn mógłby stać się prawem przyrody, której częścią jesteś? Typika chroni jednocześnie przed dwiema symetrycznymi aberracjami: empiryzmem, który sprowadza dobro do skutków doświadczalnych (szczęśliwości), oraz mistycyzmem, który realne niezmysłowe wyobrażenia (niewidzialne królestwo Boże) czyni schematem zamiast symbolem.
Problem: brak schematu dla prawa moralnego
Kategorie wolności wyznaczają kierunek woli a priori, lecz wszystkie możliwe czyny są empiryczne — należą do doświadczenia i przyrody. Pojawia się pytanie, jak zastosować nadzmysłowe prawo moralne do zmysłowych przypadków.
W Krytyce czystego rozumu analogiczny problem był rozwiązywany przez schematy: pośredniczące wyobrażenia (modi czasu), które są zarazem zmysłowe i intelektualne — pozwalają aplikować czyste pojęcia intelektu do zjawisk. Schematem przyczynowości jest np. następstwo zdarzeń w czasie podporządkowane prawidłu.
Jednak dla prawa moralnego ta droga jest zamknięta:
„dobro moralne jest czymś pod względem przedmiotu nadzmysłowym, a więc czymś, dla czego nie można znaleźć nic odpowiadającego w jakimkolwiek wyobrażeniu zmysłowym; dlatego też władza sądzenia, podległa prawom czystego praktycznego rozumu, znajduje się, jak się wydaje, wobec specjalnych trudności”
Nie chodzi tu zresztą — jak Kant precyzuje — o schemat przypadku zachodzącego według praw (to należy do użytku teoretycznego), lecz o schemat samego prawa: “wyznaczenie kierunku woli jedynie przez prawo, bez innego wyznacznika […] stawia pojęcie przyczynowości wobec innych zupełnie warunków niż te, które powodują powiązanie przyrody.” Pod prawo wolności “nie można podłożyć żadnego wyobrażenia, a więc i żadnego schematu.”
Rozwiązanie: typika zamiast schematu
Prawo moralne ma zatem zamiast schematu jedynie typ (Typus). Rozum, nie mogąc podłożyć pod ideę rozumową schematu zmysłowego, podkłada “prawo takie, które można in concreto przedstawić na przedmiotach zmysłów; a więc prawo przyrody, choć tylko na podstawie jego formy, można nazwać typem prawa moralnego.”
Ważne zastrzeżenie: używamy z przyrody wyłącznie formy zgodności z prawem w ogóle — nie konkretnych wyobrażeń zmysłowych ani treści przyrodniczych praw. Kant wyraźnie stwierdza:
„Wolno mi zatem posługiwać się przyrodą świata zmysłowego jako typem natury inteligibilnej, dopóki tylko nie przenoszę na tę ostatnią wyobrażeń i tego wszystkiego, co od nich jest zależne, lecz odnoszę do niej samą tylko formę zgodności z prawem w ogóle”
Prawa jako takie są tożsame ze sobą w tym zakresie — niezależnie od tego, skąd czerpią swoje wyznaczniki.
Test praktyczny wyprowadzony z typiki
Prawidło władzy sądzenia podlegającej czystemu prawu praktycznemu Kant formułuje następująco:
„Zapytaj samego siebie, czy zamierzony przez ciebie czyn mógłbyś uznać za możliwy przez twą wolę, gdyby miał się stać według prawa przyrody, której ty sam jesteś cząstką.”
Kant zilustruje tę zasadę trzema przykładami: oszustwo dla własnej korzyści (gdyby każdy oszukiwał — przyroda tego porządku byłaby niemożliwa do zaakceptowania przez wolę), skracanie życia przy wstręcie do istnienia (powszechne prawo przyrody niszczyłoby życie), obojętność na cudzą nędzę (powszechna obojętność wyklucza możliwość pożądania przynależności do takiego porządku).
Co istotne: ktoś kto oszukuje dobrze wie, że nie wszyscy tak czynią — a zatem “porównanie maksymy jego czynów z powszechnym prawem przyrody nie jest wyznacznikiem jego woli”. Prawo przyrody jest tu typem oceny, nie rzeczywistym wyznacznikiem. “Gdy maksyma czynu jest tego rodzaju, że nie wytrzymuje próby wobec formy prawa przyrody w ogóle, to jest moralnie niemożliwa.”
Typika jako ochrona przed empiryzmem i mistycyzmem
Kant wskazuje, że typika wyznacza jedyną poprawną pozycję między dwoma symetrycznymi błędami:
Empiryzm praktycznego rozumu uznaje pojęcia dobra i zła “tylko w skutkach doświadczenia (w tak zwanej szczęśliwości)“. Szczęśliwość może służyć za “odpowiedni zupełnie typ moralnego dobra, a mimo to nie jest tym samym, co ono.” Empiryzm niszczy moralność intencji, zastępując obowiązek interesem empirycznym i podnosząc skłonności do rangi najwyższej zasady praktycznej — “sprowadzają ludzkość na niższy poziom.”
Mistycyzm praktycznego rozumu czyni schematem to, co służyć ma tylko za symbol — opiera zastosowanie pojęć moralnych na “rzeczywistych, a jednak niezmysłowych wyobrażeniach (niewidocznego królestwa Bożego)” i gubi się w spekulacjach.
Kant przyznaje, że empiryzm jest bardziej niebezpieczny niż mistycyzm:
„mistycyzm może jednak iść jeszcze w parze z czystością i wzniosłością prawa moralnego […] natomiast empiryzm niszczy całkowicie moralność intencji (a wszak w nich, nie zaś tylko w czynach, tkwi wysoka wartość, którą ludzkość może i powinna zdobyć dla siebie przez moralność)”
Mistycyzm jest błędem spekulatywnym, który “nigdy nie może być trwałym stanem licznej grupy ludzi”; empiryzm jest błędem praktycznym, który podsuwa pod moralność “interes empiryczny, łączący w ogóle wzajemnie skłonności” — i przez swoją wygodność jest powszechnie dostępny.
Jedyną poprawną pozycją jest racjonalizm władzy sądzenia: “od przyrody zmysłowej zapożycza to tylko, co czysty rozum sam przez się pomyśleć zdoła, tj. zgodność z prawem, a do nadzmysłowej przyrody nie wprowadza niczego, co znów odwrotnie nie dałoby się w rzeczywistości przedstawić przez czyny w świecie zmysłowym.”
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: terminologia] — “typika” (Typik) vs. “typ” (Typus): sprawdzić, czy w tekście Kanta rozróżnienie między tytułowym pojęciem a jego instancją jest konsekwentne w oryginale niemieckim; w przekładzie polskim “typ” pojawia się w różnych kontekstach.
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. II, §. O typice czystej praktycznej władzy sądzenia, tłum. pol. — poziom wiarygodności: 2 (przekład bez wskazania tłumacza w dostępnym pliku; cytaty dosłownie z tekstu źródłowego)
evergreen kant metaetyka typika schemat wladza-sadzenia prawo-moralne prawo-przyrody empiryzm mistycyzm racjonalizm rozum-praktyczny krytyka-praktycznego-rozumu