Od idei kosmologicznych do idei transcendentnych (Kant)

Abstract

Kant precyzuje rozróżnienie między ideami transcendentalnymi kosmologicznymi (dążącymi do całkowitości warunków w świecie zmysłowym) a ideami transcendentnymi (umieszczającymi czynnik bezwarunkowy poza wszelkim doświadczeniem). Idee transcendentne wytwarzają sobie przedmioty czysto myślne — ich realność nie polega na uzupełnieniu szeregu empirycznego, lecz na pojęciach a priori. Czwarta antynomia wymusza krok poza doświadczenie: przypadkowość zjawisk skłania do przyjęcia bytu koniecznego poza sferą zmysłowości. Jedynym dostępnym narzędziem myślenia o takich przedmiotach jest analogia z pojęciami doświadczalnymi. Krok ten inicjuje teologię transcendentalną.

Rozróżnienie: idee transcendentalne kosmologiczne a idee transcendentne

Kant ustala granicę między dwoma typami idei rozumu w ramach systemu idei transcendentalnych.

Idee transcendentalne kosmologiczne: ich przedmiotem jest całkowitość warunków w świecie zmysłowym. Są transcendentalne (wykraczają poza możliwe doświadczenie jako jego idea regulatywna), ale odnoszą się do świata zjawisk — do tego, co ze względu na poszukiwany absolut może jeszcze służyć rozumowi. Pozostają zatem w orbicie doświadczenia jako jego horyzont.

Idee transcendentne: gdy czynnik bezwarunkowy zostaje umieszczony poza obrębem świata zmysłowego i wszelkiego możliwego doświadczenia, idea staje się transcendentna. Kant formułuje to rozróżnienie precyzyjnie:

„Skoro jednak czynnik bezwarunkowy umieścimy w tym, co jest za obrębem świata zmysłowego, więc za obrębem wszelkiego możliwego doświadczenia: to idee stają się transcendentnymi; służą one nie tylko do uzupełnienia użytkowania empirycznego z rozumu […], lecz owszem odłączają się […] całkowicie i same wytwarzają sobie przedmioty, których materiał nie jest wzięty z doświadczenia.” (KCR, Dialektyka transcendentalna, tłum. Chmielowski)

Takie idee nie uzupełniają już użycia empirycznego rozumu. Mają przedmiot wyłącznie myślny (przedmiot transcendentalny), o którym „zresztą nic się nie wie”. Wolno go dopuścić — ale nie ma podstaw, by pomyśleć go jako rzecz dającą się określić odrębnymi wewnętrznymi orzeczeniami, ani uprawnienia do przyjęcia go jako przedmiotu poznania. Jest tylko rzeczą myślną.

Czwarta antynomia jako punkt przełomowy

Spośród idei kosmologicznych to właśnie czwarta antynomia (o istnieniu bytu koniecznego) wymusza krok poza doświadczenie. Zjawiska są z natury przypadkowe — ich istnienie nie jest im samym immanentne, lecz zawsze uwarunkowane. Ta przypadkowość „skłania nas do obejrzenia się za czymś różnym od wszelkich zjawisk, więc za przedmiotem myślnym, przy którym by ustała ta przypadkowość.”

Gdy raz dopuści się samodzielnie istniejącą rzeczywistość poza zmysłowością, zjawiska stają się jedynie przypadkowymi sposobami wyobrażania przedmiotów myślnych przez jestestwa będące umysłowościami (Intelligenzen). [do weryfikacji: „Intelligenzen” jako „umysłowości” — w przekładzie Chmielowskiego; w Ingardenowskim prawdopodobnie „inteligencje” lub „istoty rozumne”; sprawdzić] Perspektywa ontologiczna się odwraca: to nie świat zjawisk jest tym, co pierwsze, lecz świat noumenalny — a zjawiska są jego reprezentacją po stronie podmiotów zmysłowych.

Analogia jako jedyne dostępne narzędzie

Pojawia się problem epistemiczny: o czymś przypadkowym dowiadujemy się z doświadczenia, lecz tu mówi się o rzeczach niepodlegających doświadczeniu. Kant wskazuje jedyne wyjście: analogia z pojęciami doświadczalnymi.

Ponieważ wiedzy o bytach czysto myślnych nie możemy czerpać z doświadczenia, musimy ją wywodzić z tego, co samo w sobie konieczne — z czystych pojęć o rzeczach w ogóle. Analogia nie jest tu dowodem ani poznaniem — jest narzędziem orientacyjnym pozwalającym urobić sobie jakieś pojęcie o przedmiotach, o których samych w sobie „najmniejszej nie posiadamy wiadomości.”

Przejście do teologii transcendentalnej

Ten krok wymusza nową kolejność badania. Kant formułuje wynikający z niego program badawczy:

„pierwszy krok, jaki czynimy poza światem zmysłowym, zmusza nas do rozpoczęcia naszej nowej wiedzy od zbadania jestestwa wręcz-koniecznego i z pojęć o nim wyprowadzenia pojęć o wszystkich rzeczach, o ile są myślnymi tylko.” (tamże)

Jest to program teologii transcendentalnej — oddziału Dialektyki poświęconego ideałowi czystego rozumu. Kant nie twierdzi, że taki byt istnieje — sygnalizuje, że struktura samego rozumu, doprowadzona do końca przez problem przypadkowości zjawisk, wymusza sformułowanie tego pytania. Teologia transcendentalna jest wynikiem konieczności rozumowej, nie dowodem istnienia Boga.

Do weryfikacji

[do weryfikacji: lokalizacja fragmentu] — może to być koniec Antynomii (rozdział IX) lub wstęp do oddziału trzeciego (Ideał czystego rozumu); sprawdzić paginację A/B (prawdopodobnie A565–567/B593–595 lub A569/B597).
[do weryfikacji: „Intelligenzen” jako „umysłowości”] — termin w przekładzie Chmielowskiego; w Ingardenowskim prawdopodobnie „inteligencje” lub „istoty rozumne”; sprawdzić.

Korekty redakcyjne

„objekt transcendentalny” — pisownia oryginalna zachowana w cytacie; w tekście notatki: „przedmiot transcendentalny” zgodnie z terminologią Kanta ustaloną w poprzednich sekcjach KCR.

Źródła

Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dialektyka transcendentalna — koniec rozdziału o antynomiach / przejście do Ideału czystego rozumu; przekład P. Chmielowski (XIX w.) — poziom wiarygodności: 2

evergreen kant idee-transcendentalne idee-transcendentne analogia czwarta-antynomia teologia-transcendentalna dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu byt-konieczny