Pojęcie poiesis u Greków
Abstract
Poiesis oznacza u Greków działanie twórcze jako wytwarzanie, stanowiące fundamentalne rozróżnienie od praxis (działania). Pojęcie to oznacza wszelkie działanie, które wyprowadza rzecz z niebytu do bytu, charakteryzujące zarówno ludową artystyczną działalność, jak i naturalną aktywność przyrody (physis). Sztuka (techne) stanowi dla Arystotelesa rodzaj wiedzy o wytwarzaniu, różniący się od rozważań teoretycznych i działań praktycznych, komplementarny wobec procesów naturalnych.
Definicja i źródła pojęcia
U Greków poiesis (ποίησις) oznacza spontaniczną czynność twórczą — produkcję, wytwarzanie czegoś, która ma charakter dobrowolny i celowy. Platon w Uczcie formułuje fundamentalną definicję: “Wszelka przyczyna, która wyprowadza jakąś rzecz z niebytu do bytu, nazywa się Twórczością”. Pojęcie to obejmuje zatem wszelkie działanie, które sprawia, że coś staje się obecne, które wydobywa rzecz z niebytu poprzez aktualną realizację.
Natura sama (physis) posiada charakter poietyczny — jest samoistnym procesem wytwarzającym. Arche, czyli zasady i początkowe potencje rzeczy, działają w przyrodzie nieustannie, stanowiąc immanentną przyczynę kiełkowania i wzrostu. W tym sensie natura naturans — energetyczna zasada procesów i formy — wykazuje cechy poiesis.
Rozróżnienie między poiesis a praxis
Kluczowe rozróżnienie u Greków separuje poiesis od praxis (πρᾶξις) — działania praktycznego. Arystoteles precyzuje tę różnicę: cel tworzenia (poiesis) leży zawsze poza samym tworzeniem, podczas gdy w działaniu (praxis) rozdzielenie w samym działaniu stanowi cel. Innymi słowy, poiesis jest zawsze instrumentalna — zmierza do wytworzenia produktu, dzieła (ergon), podczas gdy praxis stanowi samo aktywną realizację cnót i dobrego życia.
To rozróżnienie odzwierciedla fundamentalną strukturę greckiej ontologii działania: sztuka (techne) jako wytwarzanie należy do rzędu poiesis, podczas gdy deliberacja etyczna i polityczne sprawowanie przywództwa stanowią domenę praxis.
Sztuka jako techne — wiedza o wytwarzaniu
W ramach poiesis techne (τέχνη) — sztuka, umiejętność, rzemiosło — stanowi specjalizowaną formę wiedzy o procesach wytwórczych. Arystoteles klasyfikuje aktywności człowieka na trzy główne rodzaje: badanie (theoria), działanie (praxis) i wytwarzanie (poiesis). W kontekście sztuki poiesis artysta musi posiadać racjonalną wiedzę o zasadach, rządach i proporcjach, które określają charakter dzieła.
Sztuka jest częściowo określona przez wzorce i zasady — tam, gdzie sama natura nie potrafi określić się autonomicznie. W tym sensie sztuka jest komplementarna wobec natury: uzupełnia porządek naturalny (ordo naturae), jest jego naśladowczą wtórą realizacją, która jednakowoż nie zastępuje natury, lecz jej się przyczynia.
Natura artystyczna przyrody — nieintencjonalna poiesis
Przykład fotografii stanowi ilustrację nieintencjonalnej poiesis przyrody: przedmiot poprzez prześwitanie rysuje sam siebie na kliszach, tworząc naturalny odcisk. To zjawisko ukazuje, że poiesis nie jest wyłącznie domeną ludzkiego zamiaru, lecz stanowi strukturalną cechę bytu jako takiego — rzeczy naturalne również wytwarzają siebie samych poprzez swoje immanentne aktywności.
Związek z kontemplacją — schole
Dla Greków wolny czas (schole) stanowił warunek możliwości kontemplacji (theoria) i artystycznego tworzenia. Poiesis artystyczna nie wymaga bezpośredniego użyteczności — zamiast tego służy szlachetnemu spędzaniu czasu, stanowiącemu przywilejowany stan dla ludzi wolnych. W tym sensie sztuka, jakkolwiek jest formą poiesis, transcenduje czysto instrumentalną funkcję poprzez swoją zdolność do wytwarzania piękna i moralno-intelektualnych przeżyć.
Cytaty
- Platon, Uczta: “Wszelka przyczyna, która wyprowadza jakąś rzecz z niebytu do bytu, nazywa się Twórczością”
- Arystoteles, Poetyka: “Cel tworzenia poza tworzeniem, przy działaniu jest inaczej — samo rozdzielenie w działaniu jest celem”
- Arystoteles, Nikomachejska etyka: Klasyfikacja trzech rodzajów aktywności — badanie, działanie, wytwarzanie
Do weryfikacji
- Dokładne greckie źródło cytatu z Uczty Platona — przywołanie w pracach wtórnych
- Interpretacja “nieintencjonalnej poiesis” fotografii — czy stanowi ona rzeczywiście naśladownictwo przyrodzone, czy raczej efekt mechaniczny?
- Stosunek między schole a poiesis — czy każda poiesis artystyczna wymaga stanu schole, czy może być wytworzona również w warunkach anagkastycznej konieczności?
Korekty redakcyjne
- Brak istotnych błędów w pierwszym redakcie
Źródła
- Platon, Uczta, przekład i opracowanie
- Arystoteles, Poetyka, 1447a-b, 1450a-b
- Arystoteles, Nikomachejska etyka, VI księga
- Źródła wtórne: analizy pojęcia poiesis w historiach filozofii starożytnej