Crusius — wola Boga jako zasada moralna
Abstract
Christian August Crusius (1715–1775) gruntuje moralność w woli Boga: działanie jest obowiązkowe dlatego, że Bóg tak nakazał, a właściwy motyw moralny to bojaźń i posłuszeństwo wobec Boskiego prawodawcy. Stanowisko to — zwane woluntaryzmem teologicznym lub etyką boskiego nakazu (divine command theory) — Kant klasyfikuje w tabeli materialnych zasad moralności jako zasadę przedmiotową i zewnętrzną: wyznacznik woli pochodzi z rozumu (Bóg jest pojmowany przez pojęcia rozumowe), ale jest zewnętrzny wobec podmiotu. Kant wykazuje, że ta zasada również wymaga empirycznie danych celów (szczęśliwości oczekiwanej od Boga), przez co jest wariantem eudajmonizmu, nie zasadą autonomiczną.
Woluntaryzm teologiczny: moralność zakorzeniona w woli Boga
Crusius — jeden z głównych krytyków Wolffa w XVIII-wiecznej filozofii niemieckiej — odrzuca racjonalistyczne wyprowadzanie moralności z samego rozumu. Nie norma rozumowa, lecz wola wszechmogącego, dobrego i sprawiedliwego Boga jest ostatecznym fundamentem zobowiązania moralnego. Coś jest dobre nie dlatego, że jest doskonałe lub rozumne, ale dlatego, że Bóg to nakazał; coś jest złe, bo Bóg to zakazał. [do weryfikacji: brak cytatu z tekstu pierwotnego Crusiusa]
To stanowisko ma solidną genealogię w tradycji chrześcijańskiej (Wilhelm Ockham, Francisco Suárez) i polemizuje zarówno z racjonalistycznym naturalizmem (Wolff), jak i z empirystycznym hedonizmem (Epikur, Hutcheson).
Obligatio i motyw moralny
Crusius kładzie nacisk na obligatio — zobowiązanie moralne — jako strukturę niezredukowaną do prudencji ani do naturalnej skłonności. Motyw moralny to respekt i posłuszeństwo wobec woli Bożej. W odróżnieniu od Wolffa, który widzi w Bogu doskonałość kosmiczną, Crusius akcentuje osobowy charakter Boga jako prawodawcy. [do weryfikacji: por. Entwurf der nothwendigen Vernunft-Wahrheiten (1745)]
Klasyfikacja Kanta: zasada przedmiotowa i zewnętrzna
Kant w Krytyce praktycznego rozumu (Ks. I, Rozdz. I, Uwaga II) umieszcza Crusiusa i „innych teologicznych etyków” w rubryce woli Boga jako „zewnętrznego” wyznacznika woli po stronie „przedmiotowej” tabeli. „Przedmiotowość” wynika z tego, że Bóg jako najwyższa doskonałość w substancji jest pojmowany przez pojęcia rozumowe — nie przez uczucie. „Zewnętrzność” zaś z tego, że wyznacznik pochodzi z autorytetu osoby różnej od podmiotu.
Kantowska krytyka: wola Boga jako zamaskowany eudajmonizm
Kant wskazuje, że i ta zasada nie ucieka przed zarzutem heteronomii i ostatecznego sprowadzenia do eudajmonizmu:
„[…] wola Boga, gdy zgodność z nią bierzemy za przedmiot naszej woli bez wcześniejszej i niezależnej od tej idei zasady praktycznej, tylko przez szczęśliwość, której stąd oczekujemy.” (Kant, KpR, Ks. I, Rozdz. I, Uwaga II)
Innymi słowy: jeśli podmiot stosuje się do woli Boga dlatego, że Bóg jest wszechmocny i może ukarać lub nagrodzić — wówczas realnym motywem i wyznacznikiem woli jest nagroda lub kara, czyli szczęśliwość. Obligacja moralna jest pozornie niezależna od empirycznych treści, ale faktycznie zakłada empiryczny motyw: oczekiwanie nagród w życiu doczesnym lub wiecznym.
Kant nie wyklucza teologii jako elementu swojego systemu (Bóg jest postulatem czystego rozumu praktycznego), lecz odwraca kierunek: nie „ponieważ Bóg nakazał, to jest to obowiązkiem”, lecz „ponieważ jest to obowiązkiem, dlatego uznajemy to za nakaz Boży.” Moralność musi być wcześniejsza niż teologia.
Zob. → Materialne zasady moralności i tabela wyznaczników woli (Kant)
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: Entwurf der nothwendigen Vernunft-Wahrheiten (1745)] — główne dzieło Crusiusa; potwierdzić argumentację za woluntaryzmem i pojęcie obligatio.
- [do weryfikacji: stosunek Kant–Crusius] — Kant w pismach przedkrytycznych traktował Crusiusa z pewną sympatią (jako krytyka Wolffa); ślady tej relacji w literaturze wtórnej.
- [do weryfikacji: relacja do Ockhama] — czy Crusius świadomie nawiązuje do woluntaryzmu Ockhama.
Źródła
- Christian August Crusius, Entwurf der nothwendigen Vernunft-Wahrheiten (1745) — poziom wiarygodności: 1 (tekst niedostępny bezpośrednio; opis z opracowań)
- Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. I, Uwaga II — poziom wiarygodności: 2
evergreen crusius woluntaryzm-teologiczny wola-boga boski-nakaz etyka-teologiczna filozofia-niemiecka filozofia-XVIII-wieku heteronomia