Doskonałość, piękno i harmonia (Christian Wolff)
Abstract
Christian Wolff (1679–1754) dostarcza Baumgartenowi ontologicznego fundamentu estetyki. Centralnym pojęciem jest doskonałość jako harmonia — zgodność różnorodnych części jednego przedmiotu z jego całością. Piękno to dostrzegana doskonałość przedmiotu; przyjemność estetyczna jest rodzajem intuicji tej doskonałości. Wolff wyprowadza estetyczne kategorie z logicznych zasad sprzeczności i racji dostatecznej, tworząc podwaliny dla myślenia o pięknie jako korelacie porządku ontologicznego.
Aparat ontologiczny Wolffa
Wolff formułuje dwie grupy podstawowych pojęć ontologii:
- Formalne (logiczne): zasada sprzeczności i zasada racji dostatecznej — fundamenty wszelkiego myślenia i bytu.
- Substancjalne: pojęcie doskonałości jako zgodności (harmonia) różnorodnych części jednego przedmiotu z jego całością. Harmonia jest tu „prawdą przedmiotu” — wewnętrznym ładem, który konstytuuje rzecz jako to, czym jest.
Piękno proporcji, rozumiane matematycznie i „pitagorejsko” (proporcje liczbowe jako fundament ładu), jest dlań wzorcowym przykładem doskonałości uchwytnej zmysłowo.
Piękno jako doskonałość
Wolff definiuje piękno wprost jako doskonałość przedmiotu / zgodność jego części. Nie jest to subiektywna reakcja podmiotu, lecz obiektywna własność bytu: rzecz jest piękna o tyle, o ile jej części tworzą harmonijną całość. Przyjemność estetyczna jest wtedy rodzajem intuicji doskonałości — zmysłowym uchwyceniem tej obiektywnej własności, bez konieczności jej pełnego pojęciowego rozkładu.
Ta struktura ma konsekwencje dla teorii smaku: ocena estetyczna jest — w zasadzie — racjonalnie uzasadnialna, bo odwołuje się do obiektywnej doskonałości, nie do arbitralnych preferencji.
Powiązania z Baumgartenem
Baumgarten przejmuje od Wolffa pojęcia doskonałości i harmonii, ale dokonuje przesunięcia: u Wolffa piękno jest korelatem ontologicznego ładu, u Baumgartena staje się przede wszystkim przedmiotem epistemologii zmysłowej — gnoseologii dolnej, symetrycznej wobec logiki. Przyjemność estetyczna pozostaje u Baumgartena zmysłowym poznaniem doskonałości, ale centrum ciężkości przesuwa się ku trybowi poznania, a nie ku ontologii przedmiotu.
Źródła
- Wolff, Ch. (1719). Vernünftige Gedanken von Gott, der Welt und der Seele des Menschen
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”