Montaigne — obyczaj i wychowanie jako determinanty moralności
Abstract
Michel de Montaigne (1533–1592) w Próbach (Essais) dowodzi, że sądy moralne są w decydującym stopniu ukształtowane przez obyczaj (coutume) i wychowanie: to, co uchodzi za cnotę w jednej kulturze, może być hańbą w innej, a ową różnicę wyjaśnia wyłącznie siła nawyku wpojona od dzieciństwa. Montaigne nie jest prostym relatywistą — zachowuje pewien sceptycyzm co do możliwości uzasadnienia jakiejkolwiek zasady absolutnej — lecz jego obserwacje prowadzą do wniosku, że obyczaj działa na człowieka z mocą niemal równą naturze. Kant klasyfikuje to stanowisko jako materialne, podmiotowe i zewnętrzne: wychowanie jako zewnętrzny wyznacznik woli.
Siła obyczaju jako quasi-natura
W eseju O obyczajach (De la coutume, I.23 Essais) Montaigne systematycznie dokumentuje radykalną różnorodność norm moralnych i obyczajowych w różnych kulturach, wyciągając wniosek, że obyczaj ma nad nami władzę równą naturze — lub ją przewyższającą, bo jest nabyta i przez to trudna do zauważenia: [do weryfikacji: brak cytatu z tekstu pierwotnego; poniższe treści z opracowań i ogólnej wiedzy o tekście]
Obyczaj przyzwyczaja nas do wszystkiego: do potraw, do strojów, do form pobożności i do form zbrodni. To, co początkowo wydaje się dziwaczne lub odpychające, po wielokrotnym powtórzeniu staje się naturalne i oczywiste. Dlatego Montaigne jest sceptyczny wobec wszelkich twierdzeń o naturalności i powszechności jakiejkolwiek normy moralnej.
Relatywizm moralny jako konsekwencja sceptycyzmu
Montaigne nie formułuje systematycznej etyki. Jego metoda — essai, próba, doświadczenie — jest z zasady niesystemowa. Niemniej obserwacje dotyczące obyczajów prowadzą do konsekwentnego relatywizmu: nie istnieje żadna norma moralna niezależna od kultury, historii i wychowania, którą można by uzasadnić samym rozumem. Nawet nasze poczucie oczywistości jest wytworem nawyku.
To zbliża Montaigne’a do tradycji antycznego sceptycyzmu (Pyrron, Sekstus Empiryk), którą on przyswaja i przetwarza w duchu humanistycznym. Zamiast rozpaczy z powodu braku pewności — spokój i dystans (epoché przekształcona w insouciance).
Klasyfikacja Kanta: wychowanie jako zewnętrzny, podmiotowy wyznacznik woli
Kant w Krytyce praktycznego rozumu (Ks. I, Rozdz. I, Uwaga II) umieszcza Montaigne’a w rubryce „wychowania” jako zewnętrzny, podmiotowy wyznacznik woli. Klasyfikacja jest trafna: wychowanie działa z zewnątrz podmiotu (jest narzucone przez środowisko, kulturę, rodziców), a jednocześnie jest podmiotowe (subiektywnie zinternalizowane, nieuniwersalne — zależy od tego, w jakiej kulturze ktoś wyrósł).
Dla Kanta stanowisko Montaigne’a jest skrajnym przykładem empiryzmu moralnego: jeśli wyznacznikiem woli jest wyłącznie nawyk i wychowanie, to nie istnieje żadna zasada powszechna i konieczna. Kant nie polemizuje z Montaigne’em bezpośrednio w tym fragmencie — ogranicza się do umieszczenia go w tabeli jako jednego z przykładów — jednak konsekwencja dla projektu etyki jest jasna: zasada oparta na wychowaniu nie może pretendować do rangi prawa moralnego.
Zob. → Materialne zasady moralności i tabela wyznaczników woli (Kant)
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: De la coutume (Essais I.23)] — potwierdzić lokalizację kluczowych twierdzeń o sile obyczaju; zalecane wydanie: Montaigne, Essais, Bibliothèque de la Pléiade lub przekład polski T. Żeleński-Boy.
- [do weryfikacji: czy Montaigne był bardziej sceptycystą niż relatywistą] — rozróżnienie ma znaczenie dla adekwatności klasyfikacji Kantowskiej.
- [do weryfikacji: który fragment Montaigne’a Kant miał na myśli] — przypis 12 w polskim wydaniu KpR; sprawdzić, do jakiego konkretnego eseju odsyła.
Źródła
- Michel de Montaigne, Próby (Essais), zwł. I.23 (O obyczajach) — poziom wiarygodności: 1 (tekst niedostępny bezpośrednio; opis z opracowań)
- Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. I, Uwaga II — poziom wiarygodności: 2
evergreen montaigne relatywizm-moralny wychowanie obyczaj sceptycyzm renesans eseje filozofia-XVI-wieku