Wolff — doskonałość jako zasada praktyczna
Abstract
Christian Wolff (1679–1754) formułuje naczelną zasadę etyki jako obowiązek dążenia do doskonałości własnej i innych — doskonałość rozumiana jest jako stopień urzeczywistnienia istoty rzeczy, tj. wewnętrzna zgodność wielości z jednością. Zasada ta ma pretendować do obiektywności i racjonalności: doskonałość nie jest empirycznym uczuciem, lecz pojęciem rozumowym. Kant klasyfikuje stanowisko Wolffa jako materialne i przedmiotowe (doskonałość jako wewnętrzny, racjonalny wyznacznik woli), lecz wykazuje, że pojęcie doskonałości praktycznej zawsze wymaga z góry danych empirycznie celów, przez co ostatecznie redukuje się do eudajmonizmu.
Doskonałość jako naczelne pojęcie etyki Wolffa
W systemie Wolffa — kontynuującego i scholastycyzującego metafizykę Leibniza — pojęcie doskonałości (Vollkommenheit, perfectio) jest centralne zarówno w ontologii, jak i w etyce. Doskonałość ontologiczna to wewnętrzna zgodność wielości z jednością: rzecz jest doskonała w tej mierze, w jakiej jej własności tworzą spójną, określoną całość.
W etyce Wolff przekłada tę definicję na zasadę normatywną: naczelne prawo naturalne nakazuje czynić to, co prowadzi do własnej i cudzej doskonałości — a zakazuje tego, co do niej szkodzi. Doskonałość wewnętrzna człowieka obejmuje siły duszy i ciała: wiedzę, cnoty, zdrowie, sprawność. [do weryfikacji: brak cytatu z tekstu pierwotnego Wolffa; poniższe na podstawie opracowań]
Pretensja do obiektywności i racjonalności
Wolff usiłuje uzasadnić etykę apriorycznie, w duchu geometrycznym: z definicji doskonałości chce wyprowadzić konkretne normy praktyczne przez czysto pojęciową analizę. Odróżnia to jego stanowisko od empirycznych teorii uczucia (Hutcheson, Epikur): doskonałość jest pojęciem rozumowym, a nie afektywną reakcją.
Ta pretensja do racjonalnej obiektywności sprawia, że Kant umieszcza Wolffa po stronie „przedmiotowych” wyznaczników woli — tj. takich, które roszczą sobie prawo do ważności niezależnej od subiektywnych stanów podmiotu.
Kantowska krytyka: doskonałość praktyczna wymaga empirycznych celów
Kant w Krytyce praktycznego rozumu (Ks. I, Rozdz. I, Uwaga II) przeprowadza podwójną analizę pojęcia doskonałości, rozróżniając jego użycie teoretyczne i praktyczne.
W znaczeniu teoretycznym doskonałość oznacza albo zupełność transcendentalną (każda rzecz jest doskonała o tyle, o ile jest tym, czym jest — co nie jest zasadą etyczną), albo zupełność metafizyczną (stopień bytu, realności). Żadne z tych znaczeń nie dostarcza kryterium działania.
W znaczeniu praktycznym doskonałość wewnętrzna człowieka to „talent, a to, co talent ten wzmaga i uzupełnia, jest sprawnością.” Najwyższa doskonałość zewnętrzna, tj. Bóg, to wystarczalność do wszystkich celów w ogóle. I tu ujawnia się problem:
„Muszą zatem być nam z góry dane cele, w związku z którymi pojęcie doskonałości (wewnętrznej w nas samych lub zewnętrznej w Bogu) może jedynie stać się wyznacznikiem woli; cel zaś jako przedmiot, który musi poprzedzać wyznaczenie kierunku woli przez prawidło praktyczne […], zawsze jest empiryczny.” (Kant, KpR, Ks. I, Rozdz. I, Uwaga II)
Bez wcześniejszego, empirycznie danego celu (np. własnego rozkwitu, szczęścia, sprawności) pojęcie doskonałości jest puste jako wyznacznik woli. Gdy cel zostaje dookreślony, zasada sprowadza się do eudajmonizmu: dąż do doskonałości — to znaczy dąż sprawnie do swojego szczęścia. Dlatego Kant konstatuje:
„[…] tak oto talenty i ich rozwijanie mogą stać się pobudką naszej woli tylko dlatego, że sprzyjają korzyściom życiowym.”
Perfekcjonizm Wolffa jest więc dla Kanta ostatecznie odmianą zasady szczęśliwości ukrytą pod szatą racjonalistycznego pojęcia.
Zob. → Materialne zasady moralności i tabela wyznaczników woli (Kant)
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: Vernünfftige Gedancken von der Menschen Thun und Lassen] — główne dzieło etyczne Wolffa (1720); potwierdzić definicję doskonałości i naczelne prawo naturalne.
- [do weryfikacji: stosunek Wolff–Leibniz w pojęciu doskonałości] — w jakiej mierze Wolff przejmuje i modyfikuje Leibniza.
- [do weryfikacji: stoicy razem z Wolffem] — Kant łączy Wolffa ze stoikami w jednej rubryce tabeli; sprawdzić, w jakim zakresie ta klasyfikacja jest adekwatna do stoickiego pojęcia cnoty.
Źródła
- Christian Wolff, Vernünfftige Gedancken von der Menschen Thun und Lassen (1720) — poziom wiarygodności: 1 (tekst niedostępny; opis z opracowań)
- Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. I, Uwaga II — poziom wiarygodności: 2
evergreen wolff doskonalos perfekcjonizm etyka-racjonalistyczna filozofia-niemiecka filozofia-XVIII-wieku racjonalizm