Kant — zasady praktyczne; maksymy, prawa i imperatywy
Abstract
Kant otwiera analitykę czystego praktycznego rozumu od ścisłej taksonomii zasad praktycznych: zasady podmiotowe (maksymy) wiążą podmiot tylko na mocy jego własnej woli, zasady przedmiotowe (prawa praktyczne) są ważne a priori dla woli każdej istoty rozumnej. Inaczej niż w przyrodoznawstwie — gdzie każda zasada jest zarazem prawem przyrody — w sferze praktycznej tworzenie sobie zasady nie tworzy jeszcze prawa: rozum ma tu do czynienia z podmiotem, tj. władzą pożądania, która może iść w różnych kierunkach. Prawidło praktyczne staje się imperatywem tylko dla istoty, której wola nie jest w pełni wyznaczana przez rozum; wyraża wtedy „powinność”. Imperatywy hipotetyczne wyznaczają wolę ze względu na pożądany skutek i są tylko przepisami praktycznymi; imperatywy kategoryczne wyznaczają wolę bezwzględnie i bezpośrednio — są jedynymi prawami praktycznymi.
Taksonomia zasad: maksymy a prawa praktyczne
W §1 Krytyki praktycznego rozumu Kant definiuje zasady praktyczne jako twierdzenia zawierające „ogólne wyznaczniki kierunku woli, obejmujące pewną ilość praktycznych prawideł.” Kryterium podziału jest zakres obowiązywania uznany przez podmiot:
„Zasady te są podmiotowe, czyli są to maksymy, gdy warunek uważany jest przez podmiot za ważny tylko dla jego woli; przedmiotowe zaś, czyli prawa praktyczne, gdy warunek uznany jest jako przedmiotowy, tj. ważny dla woli każdej istoty rozumnej.”
Podział nie jest psychologiczny (co ktoś faktycznie przyjmuje), lecz normatywny: o zasadzie decyduje rodzaj ważności, jaką sam podmiot jej przypisuje. Ten sam sąd może być u jednej osoby maksymą, u innej aspirować do statusu prawa — ale tylko ten drugi przypadek podlega ocenie z punktu widzenia czystego rozumu praktycznego.
Asymetria między poznaniem teoretycznym a praktycznym
W przyrodoznawstwie każda zasada tego, co się staje (np. zasada równości działania i przeciwdziałania), jest zarazem prawem przyrody — użycie rozumu jest tu teoretyczne i określone przez właściwości przedmiotu. W poznaniu praktycznym relacja jest inna:
„zasady, które sobie tworzymy, nie są jeszcze przez to prawami, którym nieuchronnie podlegamy. Jest tak dlatego, że rozum w dziedzinie praktycznej ma do czynienia z podmiotem, mianowicie z władzą pożądania, a prawidło, odpowiednio do jej szczególnej właściwości, może przybierać rozliczne kierunki.”
Prawidło praktyczne jest zawsze wytworem rozumu — przepisuje działanie jako środek do skutku jako zamiaru. Jednak dla istoty, w której wyłącznie nie sam rozum jest wyznacznikiem woli, pozostaje ono imperatywem: wyraża zniewolenie przez powinność, a nie konieczność naturalną. Zachodząca u człowieka niezgodność własnych maksym z rozpoznanymi prawami — jak u kogoś, kto przyjmuje za zasadę, że nie zniesie bez odwetu żadnej obrazy, a zarazem rozumie, że nie jest to prawo praktyczne — jest dowodem strukturalnej różnicy obu porządków.
Imperatywy: hipotetyczne i kategoryczne
Kant dzieli imperatywy wedle tego, czy wyznaczają wolę ze względu na skutek, czy bezpośrednio:
„Imperatywy albo wyznaczają warunki przyczynowości istoty rozumnej jako przyczyny sprawczej tylko ze względu na skutek i jego osiągalność, albo wyznaczają tylko kierunek woli bez względu na to, czy ta jest wystarczająca do osiągnięcia skutku, czy nie. Pierwsze byłyby więc imperatywami hipotetycznymi i zawierałyby jedynie przepisy sprawności, drugie byłyby natomiast kategorycznymi i byłyby tylko praktycznymi prawami.”
Imperatywy hipotetyczne są wprawdzie przepisami praktycznymi, lecz nie prawami: ich konieczność jest uwarunkowana podmiotowo i nie może w jednakowym stopniu być ważna we wszystkich podmiotach. Przykład Kanta: „Musisz w młodości pracować i oszczędzać, aby na starość nie cierpieć biedy” — prawidło słuszne, ale wola jest tu zwrócona ku czemuś innemu (zabezpieczeniu przed biedą), a podmiot może liczyć na inne źródła dochodu lub w ogóle nie spodziewać się starości. Rozum wkłada weń konieczność, „lecz konieczność ta jest uwarunkowana tylko podmiotowo i nie można jej w równym stopniu zakładać we wszystkich podmiotach.”
Imperatyw kategoryczny nie stawia żadnego warunku: jego wyznacznik leży wyłącznie w tym, że maksyma nadaje się do powszechnego prawodawstwa. Przykład: „Nie powinieneś nigdy kłamliwie przyrzekać” — nie odwołuje się do możliwych skutków, lecz dotyczy jedynie woli. Jeśli jest praktycznie słuszne, musi być prawem, czyli imperatywem kategorycznym.
„Prawa muszą wystarczająco wyznaczać kierunek woli jako woli, zanim jeszcze zadam sobie pytanie, czy posiadam moc, konieczną do osiągnięcia pożądanego skutku, lub co powinienem czynić, aby go wywołać; muszą więc być kategoryczne, w przeciwnym razie nie są prawami, brakuje im bowiem konieczności.”
Maksymy nie są imperatywami
Kant precyzuje, że taksonomia ma trzy poziomy, nie dwa: maksymy są zasadami, lecz nie imperatywami, a imperatywy hipotetyczne są przepisami, lecz nie prawami.
„Maksymy są więc wprawdzie zasadami, lecz nie imperatywami. Same zaś imperatywy, gdy są uwarunkowane, tj. gdy nie wyznaczają kierunku woli wprost jako woli, lecz tylko ze względu na pożądany skutek, tj. gdy są hipotetycznymi imperatywami, są wprawdzie przepisami praktycznymi, lecz nie prawami.”
Maksyma nie rości sobie powszechnej ważności; imperatyw hipotetyczny rości sobie powszechność proceduralną (cokolwiek chcesz, rób tak), ale nie autonomiczną; jedynie imperatyw kategoryczny wyznacza wolę jako wolę — niezależnie od wszelkich empirycznych warunków. Ta gradacja wytycza architekturę całej analityki praktycznej.
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. I, §1 + Uwaga (tłum. pol., wydanie w zasobach projektu) — poziom wiarygodności: 2 (przekład bez wskazania tłumacza w dostępnym pliku; cytaty dosłownie z tekstu źródłowego)
evergreen kant zasady-praktyczne maksymy prawa-praktyczne imperatywy imperatyw-hipotetyczny imperatyw-kategoryczny samowola wola rozum-praktyczny krytyka-praktycznego-rozumu