Walton — fotografie jako przezroczyste obrazy
Abstract
Kendall Walton w eseju Transparent Pictures (1984) stawia radykalną tezę: fotografie — w przeciwieństwie do malarstwa — są przezroczyste (transparent), co znaczy, że przez nie rzeczywiście widzimy świat, a nie jedynie reprezentację świata. Ta ontologiczna teza sytuuje fotografię bliżej teleskopu czy lustra niż obrazu malarskiego i ma daleko idące konsekwencje dla teorii sztuki i wiedzy.
Teza przezroczystości
Kendall Walton (ur. 1939) w artykule Transparent Pictures: On the Nature of Photographic Realism (Critical Inquiry, 1984) pyta: jaka jest fundamentalna różnica między fotografią a malarstwem?
Odpowiedź: fotografia jest przezroczysta (transparent) — patrząc na fotografię, widzimy rzecz samą, nie jej reprezentację. Walton precyzuje: mamy tu do czynienia z pośrednim widzeniem (mediated seeing), podobnym do tego, gdy używamy teleskopu, mikroskopu lub lustra. Teleskop nie tworzy reprezentacji gwiazdy — pozwala nam gwiazdę zobaczyć. Analogicznie fotografia nie tworzy reprezentacji twarzy — pozwala nam twarz zobaczyć.
Odróżnienie od malarstwa
Malarstwo różni się od fotografii tym, że nie jest przezroczyste. Patrząc na portret namalowany przez Rembrandta, widzimy intencję malarza, jego interpretację twarzy — nie widzimy twarzy jako takiej. Obraz malarski zawsze jest pośrednictwem przez świadomość artysty.
Fotografia zaś jest kauzalnie połączona z rzeczywistością bez pośrednictwa intencji: światło odbite od twarzy wpada w obiektyw, działa fotochemicznie (lub fotoelektronicznie) na materiał — bez żadnego twórczego wyboru o tym, jak twarz wygląda. Oczywiście fotograf wybiera kadr, czas naświetlania, kąt — ale nie wybiera, jakie kształty i barwy znalazły się na materiale w ramach tego wyboru.
Kauzalność jako fundament przezroczystości
Kluczowy argument Waltona opiera się na kauzalnej teorii percepcji: widzimy rzeczy wtedy, gdy są kauzalnie odpowiednie do wytworzonej w nas reprezentacji perceptualnej. Teleskop zapewnia takie kauzalne połączenie z gwiazdą, choć pośredniczone przez soczewki. Analogicznie fotografia zapewnia kauzalne połączenie z fotografowanym obiektem.
Malarstwo nie spełnia tego warunku: kauzalne połączenie biegnie od twarzy przez percepcję malarza przez jego intencję artystyczną i rękę — to zbyt długi łańcuch intencjonalnej mediacji, by móc mówić o „widzeniu”.
Konsekwencje i krytyki
Teza Waltona ma istotne konsekwencje dla estetyki fotografii i jej wartości epistemicznej. Jeśli fotografie są przezroczyste, to:
- Posiadają wartość świadectwa, której nie posiada malarstwo: fotografia może świadczyć o tym, że coś wyglądało tak a tak w danym momencie
- Piękno fotografii jest w jakimś sensie pięknem samej sfotografowanej rzeczy, nie tylko kompozycji artysty
- Dokumentalna fotografia ma szczególne roszczenie do prawdziwości, które malarstwo dokumentalne (ilustracja historyczna) nie może mieć
Krytycy Waltona zwracają uwagę, że:
- Fotografie mogą być fałszowane, retuszowane, montowane — co podważa ich przezroczystość
- Wybór kadru, oświetlenia, czasu naświetlania już jest formą intencjonalnej mediacji
- Fotografia z long exposure lub high-speed jest nieprzezroczysta w innym sensie: pokazuje coś, czego gołym okiem nie widać
Relacja do Bazina i Barthes’a
Teza Waltona koresponduje z ontologiczną teorią fotografii André Bazina: fotografia jest „odciskiem” rzeczywistości, mumifikacją czasu. Bazin w Ontologie de l’image photographique (1945) mówi, że fotografia jest jak odlew z gipsu — zachowuje obecność rzeczy w jej fizycznej nieobecności. Dla Bazina przezroczystość jest jednak raczej metaforyczną, ontologiczną bliskością z rzeczywistością niż dosłowną tezą epistemologiczną.
Roland Barthes w Świetle obrazu formułuje analogiczną intuicję przez noema ça-a-été (to-co-było): fotografia jest materialnym dowodem obecności rzeczy przed obiektywem. Jednak Barthes nie twierdzi, że widzimy rzecz przez fotografię — raczej, że jesteśmy zmuszeni do uznania, że była. Zob. Barthes — punctum i studium (Camera Lucida) i Fotografia — ontologia obrazu fotograficznego (Bazin, Barthes).
William Henry Fox Talbot, pionier fotografii (The Pencil of Nature, 1844–1846), opisywał fotografię jako rysowanie samą naturą — co idealnie wpisuje się w logikę Waltonowskiej przezroczystości: fotografia nie jest dziełem ludzkim, lecz dziełem natury za pośrednictwem człowieka.
Cytaty
- „Fotografie są przezroczyste. Widzimy przez nie świat” — Walton, Transparent Pictures, parafraza
- Bazin: „Po raz pierwszy między obiektem a jego reprodukcją nie leży nic poza innym obiektem” — parafraza Ontologie de l’image photographique
Źródła
- Walton, Kendall. „Transparent Pictures: On the Nature of Photographic Realism”. Critical Inquiry, 11(2), 1984.
- Bazin, André. „Ontologie de l’image photographique”. W: Qu’est-ce que le cinéma?, 1945.
- Fox Talbot, William Henry. The Pencil of Nature, 1844–1846.
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 2: Mimesis Platona, fotografia