Rancière — trzy reżimy sztuki zachodu
Abstract
Jacques Rancière (1940-) w Dzieleniu zmysłowego i Nieświadomości estetycznej proponuje typologię trzech reżimów identyfikacji sztuki w historii Zachodu: etycznego (obraz identyfikowany z miejscem i etosem), przedstawieniowego (autonomia techne/mimesis) oraz estetycznego (rozpad systemu reprezentacji, sztuka jako sposób postrzegania). Każdy reżim wyznacza inne warunki możliwości tego, czym sztuka jest i czym może być.
Koncepcja reżimu identyfikacji sztuki
Rancière odrzuca periodyzację sztuki w kategoriach stylów (klasycyzm, romantyzm, modernizm) na rzecz pojęcia reżimu identyfikacji — sposobu, w jaki praktyki artystyczne są rozpoznawalne jako sztuka w ramach danego porządku postrzegalnego. Reżim wyznacza granice tego, co widzialne i co może pretendować do statusu dzieła, a tym samym określa możliwy zakres krytyki i dystrybucji zmysłowości w przestrzeni publicznej.
Pojęcie to jest zatem ściśle powiązane z koncepcją podziału zmysłowego (partage du sensible) — każdy reżim jest politycznym faktem.
Reżim pierwszy — etyczny reżim obrazów
Reżim etyczny obrazów (régime éthique des images) charakterystyczny jest dla filozofii platońskiej i niektórych tradycji religijnych. W tym reżimie:
- obraz jest identyfikowany z miejscem, z którego pochodzi, i etosem, który wyraża
- pytanie o obraz jest pytaniem o jego prawdziwość i skutki etyczne — czy pochodzi od bogów czy demonów, czy naucza cnoty czy deprawuje
- nie istnieje autonomia sztuki jako sfery odrębnej od prawdy i moralności
- artysta/poeta jest oceniany według kryterium prawdy i dobra, nie według jakości wykonania
W tym reżimie nie ma „sztuki” w autonomicznym sensie — są obrazy, których wartość mierzona jest przez odniesienie do ethosu wspólnoty. Platon w Państwie i Prawach operuje właśnie w logice tego reżimu: pytając o to, jakie obrazy służą wychowaniu obywateli ku cnocie.
Reżim drugi — przedstawieniowy reżim sztuk
Przedstawieniowy reżim sztuk (régime représentatif des arts) — dominujący od Arystotelesa po XVIII wiek — funduje autonomię sztuki na zasadzie naśladownictwa (mimesis) rozumianego jako techne:
- sztuka jest prawomocna o ile jest dobrym naśladownictwem — zostaje uwolniona od kryterium prawdy absolutnej na rzecz kryterium prawdopodobieństwa i stosowności
- panuje hierarchia gatunków i tematów: tragedia nad komedią, historia nad pejzażem, scena historyczna nad martwą naturą
- obowiązuje zasada decorum — stosowności formy do treści, stylu do materii
- mimesis definiuje sztuczność dzieła, nie jego treść: artysta naśladuje naturę według reguł prawdopodobieństwa i konieczności (zob. Arystoteles — mimesis i prawda artystyczna)
W tym reżimie porozumienie między artystą a odbiorcą opiera się na wspólnym kodzie konwencji i reguł — wiedza o gatunku umożliwia odbiór. Reżim przedstawieniowy wytwarza podziały między „sztukami” (wolnymi, regułowymi) a rzemiosłem (mechanicznym, bezregułowym).
Reżim trzeci — estetyczny reżim sztuki
Estetyczny reżim sztuki (régime esthétique de l’art) — który Rancière lokuje od końca XVIII wieku po współczesność — wyznacza całkowite przemodelowanie poprzedniego:
- Upada system gatunków i hierarchii tematów: tematy „niskie” (codzienność, natura, margines społeczny) stają się równoprawne tematom „wysokim”
- Sztuka definiuje się nie przez naśladownictwo, lecz przez specyficzny sposób postrzegania — przez aisthesis jako nową sferę autonomiczną
- Estetyzacja rzeczywistości: granica między sztuką a nie-sztuką ulega zatarciu — estetyczny reżim otwiera na permanentną możliwość przekształcenia dowolnego przedmiotu w sztukę
- Pojawia się heterogeniczność postrzegalnego: to, co tradycyjnie nie mogło być widziane, słyszane ani powiedziane, wchodzi w obieg estetyczny
W estetycznym reżimie dzieło sztuki nie jest definiowane przez reguły techne ani przez odniesienie do ethosu, lecz przez szczególny charakter doświadczenia estetycznego, które ono wytwarza. Kantowska autonomia sądu estetycznego jest tu nie tylko teorią — jest politycznym faktem redystrybucji zmysłowości.
Estetyczny reżim zawiera wewnętrzne napięcie: z jednej strony emancypacyjna obietnica — każdy, bez względu na pochodzenie, ma dostęp do estetycznego doświadczenia; z drugiej — ryzyko estetyzacji polityki (w sensie Benjaminowskim) i absorpcji przez kapitalistyczny przemysł kulturowy.
Konsekwencje i użyteczność typologii
Typologia Rancière’a nie jest historyczna w sensie periodyzacji — reżimy mogą koegzystować i nachodzić na siebie. Artysta współczesny może operować w logice reżimu etycznego (sztuka zaangażowana, polityczna) lub przedstawieniowego (w ramach określonych konwencji gatunkowych), nie wychodząc z reżimu estetycznego jako dominującego tła.
Koncepcja ta jest narzędziem krytycznym: pozwala diagnozować, który reżim identyfikacji jest założony w danej debacie o sztuce, i uwidaczniać polityczne konsekwencje tych założeń. Przykład: spory o to, czy fotografia jest sztuką (XIX w.) były w istocie sporami o przynależność fotografii do reżimu przedstawieniowego lub estetycznego.
Rancière wiąże reżim estetyczny z pojęciem typologii obrazów: obraz nagi, obraz ostensywny i obraz metamorficzny to trzy figury, w których estetyczny reżim manifestuje swoje napięcia.
Cytaty
- „Reżim estetyczny sztuki identyfikuje sztukę w tym, co jednostkowe, przez jej przynależność do pewnego rodzaju postrzegania” — Rancière, parafraza Dzielenia zmysłowego
- „Przed estetyką nie istniała sztuka — istniały piękne sztuki, rzemiosła, praktyki” — Rancière, parafraza
Źródła
- Rancière, Jacques. Le partage du sensible: esthétique et politique (Dzielenie zmysłowego). La Fabrique, 2000.
- Rancière, Jacques. L’inconscient esthétique (Nieświadomość estetyczna). Galilée, 2001.
- Rancière, Jacques. Le destin des images (Przeznaczenie obrazów). La Fabrique, 2003.
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 2: Mimesis Platona, fotografia
evergreen ranciere historia-sztuki mimesis estetyka polityka