Transgresja w sztuce — Bataille i Żmijewski
Abstract
Transgresja w sztuce, teoretyzowana przez Georgesa Bataille’a, stanowi przekraczanie granic tabu i konwencji społecznych poprzez odwoływanie się do tego, co odpychające, zakazane, erotyczne. Koncepcja „bezkształtnego” (informe) u Bataille’a wskazuje na coś, co wymyka się reprezentacji i formalnym kategoriom, stając się potencjałem poznawczego otwierania się sztuki. Artur Żmijewski kontynuuje tę tradycję, czyniąc transgresję motorem badawczym sztuki współczesnej.
Bataille: Erotyzm, śmierć i perwersja
Georges Bataille w dziełach „Łzy Erosa” i „Erotyzm” analizuje głębokie połączenie między erotycznym doświadczeniem a śmiercią, ukazując sztukę jako przestrzeń artykułacji tego, co w kulturze symbolicznej pozostaje represjonowane. Erotyzm stanowi dla Bataille’a przekroczenie granic jednostkowego bytu — czyny, w których podmiot doświadcza rozpuszczenia własnej tożsamości w intensywności doświadczenia.
Literatura transgresji, jak ją pojmuje Bataille, nie polega na szokujących treściach jako takich, ale na krytycznym ujawnianiu mechanizmów, poprzez które porządek kapitalistyczny buduje się na zaprzeczeniu i samonarzuceniu — na negacji tego, co zostaje wyparte do przestrzeni nieświadomego społecznego.
Tabu jako miejsce transformacji
Koncentrując się na tabu — na zjawiskach kulturowo odrzucanych i zakazanych — Bataille wskazuje na potencjał transformacyjny, jaki kryje się w bezpośrednim spotkaniu z tym, co wyparte. Neutralizacja emocji poprzez obiektyfikację stanowi klasyczny mechanizm obrony — gdy zjawisko zakazane zostaje ujęte jako przedmiot poznawczy, ulega depersonalizacji i kontroli.
Jednak Bataille wzywa do innej postawy: nakłaniania do zrozumienia tych zjawisk — nie poprzez dezinfekującą racjonalizację, ale poprzez otwarcie się na doświadczenie, które mogą wygenerować. To, co odrzucone, może być transformacyjne, gdy umieszczone w centrum artystycznego doświadczenia.
Aragon i pejzaż miejski transgresji
Louis Aragon w „Wieśniaku Paryskim” (Le Paysan de Paris) projektuje przestrzeń miejską jako morskie dno — miejsce, gdzie odpady cywiizacji, zapomnianych rzeczy i nieznanych figurantów tworzą alternatywną rzeczywistość. Nowy styl życia miejskiego okazuje się być artykulacją wszystkiego tego, co usuwane poza margines burzuazyjnego porządku. Miasto staje się materiałem do antropologicznego czytania — gdzie każdy zakatek nosi ślady negacji i wypierania.
Bezkształtne (informe) jako kategoria teoretyczna
Bataille wprowadza pojęcie „bezkształtnego” (informe) — tego, co wymyka się formalnym kategoriom i definicjom. Piękno można definiować, określać standardy i kanony, ale co z tym, co pozostaje poza tymi kategoriami? Bezkształtne stanowi zewsząd odrzucane, niemające swojej idei (jak mówi Bataille, nawiązując do Sokratesa), lecz jednocześnie fundamentalne dla struktury bytu.
Bezkształtne jest czymś niezbędnym dla artykułacji tego, co wychodzi poza istniejące kategorie — jest to zatem czysta potencjalność, czystą alternatywością wobec sformalizowanego porządku sztuki.
Transgresja jako balansowanie na granicy
Koncepcja transgresji u Bataille’a nie oznacza po prostu naruszania norm — to jest balansowanie na granicy tabu, nieustanne negocjowanie między tym, co dopuszczalne, a tym, co zakazane. Transgresja jest aktem, który świadczy o zdolności kultury do samorefeksji i krytycznej rewaluacji własnych granic.
Artur Żmijewski czyni transgresję motorem badawczym sztuki współczesnej — naruszanie społecznego tabu staje się metodą poznawczą, poprzez którą sztuka może ujawniać zamaskowane struktury władzy i społeczne konwencje. Jego praktyka artystyczna stanowi bezpośrednią kontynuację tradycji Bataille’a.
Afekt, percepcja i wizja
Każdą sztukę można rozumieć poprzez afekt w związku z percepcją lub wizją, którą artysta przyjmował — jak wskazuje Gilles Deleuze. Transgresja ma sens tylko wtedy, gdy generuje afektywne doświadczenie zderzenia podmiotu z tym, co zakazane, wykluczone, niedopuszczalne. To afektywne szokowanie stanowi moment, w którym myślenie może się otworzyć na coś radykalnie innego.
Pomian: Semiofory i znaczenie artefaktów
Krzysztof Pomian w dziele „Muzeum Historii Światów” analizuje obrazy i artefakty jako semiofory — nośniki znaczenia. W kontekście transgresji, artefakty transgresyjne są semioforami szczególnego rodzaju — niosą znaczenie, które jest zarazem poruszone, zagrażające, potencjalnie niebezpieczne dla symbolicznego porządku.
Cytaty
- Georges Bataille — „Literatura transgresji”
- „Czego nam w rzeczywistości brak — tego dostarcza nam naśladowanie w poezji” — potencjalne znaczenie dla sztuki transgresji
- Gilles Deleuze — każdą sztukę można rozumieć poprzez afekt artysty
Do weryfikacji
- WAŻNE: Fraza “gonno miary” w notatkach — odczyt niepewny. Kontekst sugeruje, że chodzi o mechanizm, poprzez który system kapitalistyczny operuje bez miary lub wbrew zasadzie miary (możliwe warianty: “goni miarę”, “zamiast miary”, “bez miary”).
- Precyzyjne określenie stosunku Bataille’a do kapitalizmu i jego strukturalnych mechanizmów.
- Koncepcja „bezkształtnego” w stosunku do semiotyki i teorii reprezentacji.
Korekty redakcyjne
- Fraza “gonno miary” wymaga weryfikacji i wyjaśnienia w kursowych materiałach
- Wymaga potwierdzenia, czy Louis Aragon rzeczywiście określa miasto jako “morskie dno” czy jest to wolna interpretacja jego metafor
Źródła
- Notatki z kursu A. Wolińskiej, str. 13
- Bataille, Georges — „Łzy Erosa” (Les Larmes d’Eros)
- Bataille, Georges — „Erotyzm” (L’Erotisme)
- Aragon, Louis — „Wieśniak Paryski” (Le Paysan de Paris)
- Mauss, Marcel — ekonomia ogólna, antropologia ekonomiczna
- Pomian, Krzysztof — „Muzeum Historii Światów” (Historia semiofor)
- Žmijewski, Artur — praktyka sztuki transgresji
- Deleuze, Gilles — teoria afektu w sztuce