Bezkształtne (informe) u Bataille
Abstract
Georges Bataille (1897-1962) wprowadza pojęcie informe (bezkształtne) jako kategorię kontrestetyczną — nie jako przeciwieństwo formy w sensie jej braku, lecz jako operację, która podważa wszelkie roszczenia formy do określoności i hierarchii. Informe nie opisuje cech obiektu, lecz wykonuje pracę degradacji: obniża, bruździ, pozbawia godności. W kontekście sztuki i erotyki Bataille łączy bezkształtne z transgresją tabu, ekonomią marnotrawstwa i nierozdzielnym związkiem erosa ze śmiercią.
Informe jako operacja, nie kategoria
W Documents (1929–1930) Bataille formułuje pojęcie informe słownikowo, co jest już gestem ironicznym wobec akademickiego słownika estetyki. Informe to nie klasa obiektów pozbawionych formy, lecz performatyw: słowo, które coś robi z kategorią formy, a nie ją opisuje. Obniża, upadla, sprowadza na poziom deptanego robaka. Bataille pisze, że wszechświat jest czymś w rodzaju pająka lub spluwaczki.
Piękno można zdefiniować dopiero poprzez konfrontację z bezkształtnym — definicja piękna (jak i każda definicja) domaga się tego, co wymyka się formie. Sokrates w dialogach Platona wskazuje, że nie ma jednej idei piękna — to samo napięcie rozgrywa się w informe.
Erotyzm, śmierć i transgresja
W Erotyzm (1957) i O literaturze i złu Bataille wykłada, że erotyzm jest nieodłączny od śmierci: oba są momentami ciągłości przerywającej izolację indywidualnych bytów. Transgresja nie jest negacją zakazu — zakaz i transgresja wzajemnie się konstytutywnie warunkują. Sacré — to ograniczenie, które zarazem fascynuje: to, czego nie wolno dotknąć, przyciąga tym silniej.
Bataille analizuje ekonomię doznań w dialogu z Marcelem Maussem (Essai sur le don): racjonalna ekonomia akumulacji jest sprzeczna z fundamentalnym wydatkowaniem — marnotrawstwem, darem, ofiarą, sztuką. Transgresja w sztuce jest zawsze balansowaniem na granicy tabu.
Muzeum i bezkształtne
Louis Aragon (Le Paysan de Paris, 1926) opisuje miasto jako przestrzeń codzienności zdolnej do transformacji, gdy odbierana jest poza centrum racjonalnego porządku — to prekursor Bataille’owskiego spojrzenia na materię jako potencjalnie subwersywną. Bataille analizuje fotografie z pornografii, tkanki biologiczne i sceny kultu jako materiał w równej mierze estetyczny, co obscenicznie dosłowny.
Piękno mozna zdefiniować z bezkształtu — to nie tyle odrzucenie estetyki, ile jej radykalne przeformułowanie: estetyka Bataille’a jest estetyką liminalną, osadzoną na granicy między formą a jej przekroczeniem.
Powiązania
Informe jest zakorzenione w szerszym kontekście abjekcji u Kristevej — oboje opisują to, co kultura wyklucza i co zarazem ją konstytuuje. Bezkształtne koresponduje z freudowskim Niesamowitym jako powrotem wypartego.
Źródła
- Bataille, G. (1929–1930). Documents
- Bataille, G. (1957). L’Érotisme (Erotyzm)
- Bataille, G. — La Littérature et le mal (O literaturze i złu)
- Aragon, L. (1926). Le Paysan de Paris (Wieśniak paryski)
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”