Oeuvre jako obiekt rozproszony — Gell i Husserl
Alfred Gell, antropolog sztuki, opisuje twórczość artysty jako „obiekt rozproszony" — całość konstytuującą się przez wszystkie prace: ukończone, nieukończone, szkice i studia wstępne. Pojęcie to opiera się explicite na Husserlowskiej strukturze przedmiotu czasowego z retencjami i protencjami różnej siły. Oeuvre jest zatem „zrobione z czasu": jego elementy odsyłają wzajemnie do siebie w porządku rodowodowym, a twórcze poznanie jest procesem rozłożonym między umysł artysty i fizyczne ślady jego wcześniejszej aktywności.
Gell traktuje oeuvre artysty jako jednostkę wyższego rzędu — nie poszczególne dzieło, lecz całą rozpiętość produkcji twórczej w czasie. Wstępne studia, szkice, prace nieukończone i osiągnięcia finalne są „momentami” tej całości; tworzą „rodowód”, w którym każdy moment datowany odsyła zarówno ku przeszłości (co poprzedzało), jak i ku przyszłości (co z niego wyrosło) całej rozpiętości pracy.
Gell wyróżnia dwie relacje czasowo silne i dwie słabe między poszczególnymi momentami oeuvre:
| Typ relacji | Kierunek | Siła |
|---|---|---|
| Prototyp | dzieło wcześniejsze → późniejsze | silna |
| Zarys (sketch) | dzieło wcześniejsze → późniejsze | słaba |
| Rekapitulacja | dzieło późniejsze → wcześniejsze | silna |
| Kopia | dzieło późniejsze → wcześniejsze | słaba |
Terminologia nawiązuje bezpośrednio do Husserlowskich protencji i retencji: oeuvre funkcjonuje jak przedmiot czasowy z silnymi i słabymi napięciami skierowanymi w obu kierunkach osi czasu.
Gell wyprowadza swoje obserwacje z Husserlowskiej teorii przedmiotu czasowego. Oeuvre jest — w tej terminologii — przedmiotem, który „jest zrobiony z czasu”: nie istnieje inaczej niż jako sekwencja temporalna z wewnętrznymi odsyłaniami retencyjnymi i protencyjnymi. Kluczowym pojęciem przejętym od Husserla jest modyfikacja: kolejne prace nie powtarzają wcześniejszych, lecz je modyfikują — rekapitulują z różnicą, postępowo wygaszają pewne rodowody, otwierają inne.
Gell stawia pytanie: gdzie „odbywa się poznanie” — w głowie artysty czy na jego „tle” (fizycznych wytworach działania)? Odpowiedź jest dwustronna. Twórcza aktywność jest „sekwencją-stworzyć-i-sprawdzić”: artysta reaguje na własne wcześniejsze ślady materialne, które współwarunkują dalszą pracę. Przykład Gella: poeta zapisuje linijki, przekreśla je i zmienia — w sposób zasadniczo zależny od fizycznego istnienia wcześniejszych zapisów. Poznanie jest więc rozłożone między podmiot a materialny ślad jego uprzedniej aktywności duchowej.
To ujęcie zbliża Gella do późniejszych teorii extended mind i distributed cognition, choć samo wywodzi się z tradycji fenomenologicznej i antropologii sztuki.
Oeuvre jest przedmiotem czasowym w sensie Husserlowskim — siecią wzajemnych retencji i protencji o różnej sile, nie sekwencją następujących po sobie niezależnych prac.
Diagram przedstawia strukturę temporalną oeuvre artysty według modelu Gella w porządku chronologiczny kariery — od lewej (początek) do prawej (koniec).
Węzły (czarne koła) to pojedyncze dzieła sztuki: obrazy, szkice, studia itp.
Cztery typy strzałek kodują relacje między dziełami:
- Przerywana strzałka w prawo — słaba protencja (prototyp): dzieło wcześniejsze słabo antycypuje późniejsze
- Ciągła strzałka w prawo — silna protencja (zarys): dzieło wcześniejsze silnie wyznacza kierunek późniejszemu
- Przerywana strzałka w lewo — słaba retencja (rekapitulacja): dzieło późniejsze słabo nawiązuje do wcześniejszego
- Ciągła strzałka w lewo — silna retencja (kopia): dzieło późniejsze silnie zatrzymuje wcześniejsze
Struktura sieci jest nielinearna i wielopasmowa: dzieła nie tworzą jednego ciągu, lecz splątaną sieć rodowodów — wiele równoległych linii, które się rozgałęziają, krzyżują i zbiegają. Jedno dzieło może być jednocześnie prototypem dla kilku późniejszych i rekapitulacją kilku wcześniejszych. W środku kariery gęstość powiązań jest największa; pod koniec część linii wygasa, inne prowadzą do izolowanych dzieł końcowych.
- „Oeuvre artysty jest przedmiotem, który, żeby tak powiedzieć, jest zrobiony z czasu” — Alfred Gell, Art and Agency
- „Poeta zapisuje linijki i wtedy przekreśla je, zmieniając i ulepszając swoje wersy w sposób, który zasadniczo zależy od istnienia fizycznych tworów jego wcześniejszej aktywności (duchowej)” — Gell, za: tekst źródłowy
- Alfred Gell, Art and Agency — rozdział o obiekcie rozproszonym i oeuvre artysty
- Edmund Husserl — teoria przedmiotu czasowego (retencja, protencja, modyfikacja)
- Tekst źródłowy: fragment dot. fenomenologii literatury (kontekst: materialność pracy Husserla)
- de Warren - Fenomenologia filozofią mniejszą.pdf
Tagi
dzie-a-sztuki husserl-zagadnienia-rozne fenomenologia evergreen