Edmund Burke — wzniosłość (1757)
Abstract
Edmund Burke w Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful (1757) definiuje wzniosłość jako doświadczenie estetyczne zakorzeniające się w lęku i zagrożeniu, nieprzystępnym dla racjonalnego opanowania. Wzniosłość opiera się na afekcie grozy (terror), który bez rzeczywistego zagrożenia fizycznego generuje uprzywilejowane doznanie. Doświadczenie wzniosłego odróżnia się od piękna przez swój związek z mocą, nieskończonością i ciemnością, a nie harmonią czy proporcją.
Edmund Burke „Dociekania filozoficzne o pochodzeniu naszych idei wzniosłości i piękna” (1757)
Co jest piękne? Arystokratyczne rozkosze - Równo przystrzyżona trawa, ogień mieniący się w małych figurkach na kominku, fotel bujany…
Co jest wzniosłe? Wzniosłość to „najsilniejsze uczucie, jakiego umysł jest w stanie doznawać”. Wzniosłość dotyczy nie tyle języka, specyficznej wypowiedzi, co człowieka i otaczających go zjawisk – fenomenów natury. Te przedmioty, które nas “zatykają”. Dzięki temu chce nam się żyć (przede wszystkim dobre dla układu fizjologicznego).
Geneza koncepcji: od uczucia do teorii
Burke rekonstruuje wzniosłość przez pryzmat doświadczenia zmysłowego i afektywnego, a nie ontologicznych cech przedmiotu. Zadanie filozofii polega na badaniu warunków psychologicznych, które sprawiają, że dany stan afektywny — połączenie przyjemności (delight) i grozy — powoduje szczególne doznanie, którego żaden obiekt piękny nie może osiągnąć.
Anatomia wzniosłości: terror i zagrożenie
Fundamentem wzniosłości jest trwoga — doświadczenie bezpośredniego zagrożenia, które umysł rejestruje i natychmiast transcenduje poprzez świadomość bezpieczeństwa.
Wzniosłość groza, instynkt i mechanizmy oswajania
Warunki fizyczne wzniosłości
Burke wskazuje na cechy przedmiotów, które generują wzniosłość:
- Ogrom i nieskończoność — przedmioty przewyższające możliwości zmysłowego ogarnięcia (ocean, niebo, góry)
- Niekontrolowana siła i moc — burze, trzęsienia ziemi, dzikie zwierzęta — nie zależy nam na zrozumieniu, lecz na uczuciu przytłoczenia
- Ciemność i niejasność — to, czego nie widzimy w pełni, działa silniej niż całkowita przejrzystość. Ciemność generuje wyobrażenia grozy bardziej niż jasność
- Chłodność — Burke wiąże temperaturę z tonusem afektywnym; zimno przyczynia się do napięcia nervów
Kontrast: wzniosłość a piękno
Burke wprowadza systematyczną opozycję między dwiema głównymi kategoriami estetycznymi:
| Aspekt | Wzniosłość | Piękno |
|---|---|---|
| Emocja pierwotna | terror, trwoga | przyjemność, rozkosz |
| Wymiar | ogrom, nieskończoność | proporcja, harmonii |
| Barwa | ciemność, niejasność | jasność, wyrazistość |
| Siła | Niekontrolowana, surowa | łagodna, łaskawa |
| Doświadczenie ciała | Napięcie, mobilizacja | Relaksacja, przyciąganie |
Piękno — to co małe, gładkie, jasne, proporcjonalne — działa poprzez przyjemność zmysłową i pragnienie zbliżenia. Wzniosłość — to co wielkie, szorstkie, ciemne, nieokreślone — działa poprzez uczucie osamotnienia i świadomość własnej skończoności wobec wszechświata.
Psychologia wzniosłości: rola wyobraźni
Wzniosłość nie wymaga bliskości fizycznej do obiektu. Przeciwnie: wyobraźnia zyskuje moc przez oddalenie i mediacją. Osoba czytająca o burzach na morzu doświadcza wzniosłości bardziej niż osoba zagrożona rzeczywistą burzą — pierwsza może refleksyjnie dystansować się od grozy, druga jest w niej pochłonięta.
Wyobraźnia jest instrumentem konwersji terroru w doznanie. To ona pozwala umysłowi:
- Zatrzymać się w doświadczeniu grozy
- Utrzymać bezpieczną pozycję poza zagrożeniem
- Przeobrażać zagrożenie w przedmiot poznania
Burke i romantyzm: droga do Kanta
Burke położył podwaliny estetyki, która przesunęła punkt ciężaru z obiektu na podmiot doświadczający. Wzniosłość nie jest cechą rzeczy — jest efektem psychologicznego oddziaływania rzeczy na umysł wrażliwy.
Ta perspektywa otwiera drogę do transcendentalnej estetyki Kanta, choć Kant przekształci ją poprzez pytanie o a priori warunki możliwości doświadczenia wzniosłego. Gdzie Burke pyta jak psychika rejestruje terror, Kant pyta dlaczego doświadczenie wzniosłe rozszczepiam się na dyskord razem z harmonią (w przedstawieniu nas bezgraniczności).
Koncepcja Burke’a stanowi również punkt wyjścia dla romantycyzmu: wzniosłość jest estetyką nie apolinskiego harmonijnego bytu, ale dionizyjskiego rozpadu, wzniosłości i transcendencji.
Cytaty
- “Bezpieczeństwo jest głównym źródłem wzniosłości” — Burke
Źródła
- Burke, Edmund. A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful. Oxford University Press, 2015.
- Monk, Samuel. The Sublime: A Study of Critical Theories in XVIII-Century England. Modern Language Association, 1935.
- Courtney Weiss Smith. Mallarmé’s Undoing. Cambridge University Press, 2013. — rozdział o wzniosłości i figurze poety