Wstręt i abjekcja (Kristeva)
Abstract
Julia Kristeva definiuje wstręt jako radykalne doświadczenie konfrontacji z Innym, które przekracza granice między czyste i niczyste. Zjawisko to wyraża się w sztuce szczególnie na przykładzie prac Francisa Bacona, które dekonstruują klasyczne portrety (jak papież Innocentego X Velázqueza) poprzez wprowadzenie afektu obrzydzenia. Wstręt funkcjonuje jako wyzwalacz zmysłowego i egzystencjalnego spotkania z Nieczystym, stanowiąc punkt, w którym rozumienie bytu ulegnie fundamentalnym przeobrażeniom.
Genealogia pojęcia: od portretu do afektu
Dyskusja o wstręcie wymaga powrotu do problematyki cielesności i ekspresji w sztuce nowożytnej. Diego Velázquez w swoim Portrecie Papieża Innocentego X (~1650) ukazuje autentyczną ekspresję ludzkiego nastroju poprzez kondensacyjną reprezentację portretową. Ten obraz становется przedmiotem teoretycznego opracowania, szczególnie poprzez refleksję Leo Steinberga nad zapomninanym tematem sztuki renesansowej — seksualności Chrystusa.
Francis Bacon podejmuje dekonstrukcję tego klasycznego obrazu, umieszczając papieża w więzieniu lub klatce, wypychając na pierwszy plan afekt wstrętu. Ta transformacja artystyczna ujawnia, jak estetyka może stać się narzędziem konfrontacji z odrazą i cielesnością, przekraczając tradycyjne granice reprezentacji.
Wstręt jako pogranicze podmiotu i Innego
Dla Kristevej wstręt stanowi wyzwalacz konfrontacji z Innym — tym, co wykracza poza symboliczny porządek języka i racjonalności. W jej koncepcji zaproponowanej w dziele Potęga Obrzydzenia: Esej o Wstręcie (Powers of Horror), wstręt jest doświadczeniem granicy między możliwym do pojęcia a niemożliwym, między czystym a nieczystym. To przekroczenie w kontakcie z Nieczystym generuje moment epistemologiczny — moment, w którym podmiot staje się świadom swojej własnej abjekcji.
Heglowska analiza Antygony pokazuje paradoks miłości do trupa — bohaterka kocha rzecz, która dla niej nie jest rzeczą, lecz Bratem. Ta dialektyka afektu i obiektu ilustruje, jak wstręt może być jednocześnie przywołaniem więzi i jej transgresją. Podobnie Dostojewski w Idiocie prezentuje Obraz Chrystusa jako czystą cielesność, która wymusza na czytelnika zmierzenie się z nieznośną prezentnością ciała.
Egzystencjalny wymiar obrzydzenia
Sartre w Bycie i Nicości artykułuje świadomość nicości jako fundamentalny punkt wyjścia dla rozumienia bytu. Psychologia rozwojowa wskazuje na przejście od ograniczonej świadomości (przekazanie świata) do rozpad po podmiocie, generującego poczucie odrębności. W tym procesie wstręt pełni funkcję cezury egzystencjalnej — momencie, gdy podmiot zdaje sobie sprawę z braku jedności ze światem.
Lacan spostrzega ten paradoks: „Jeśli człowiek, który myśli, że jest Królem, jest wariatem, to Król, który myśli, że jest Królem, jest nie mniej wariatem.” To ukazuje, że identyczność i władza są iluzją przenikniętą przez popędy i afekty, które wymykają się symbolicznej kontroli.
Znaczenie artystyczne
Wstręt w sztuce — szczególnie w pracach Bacona — stanowi medium, poprzez które niemożliwe do sartykułowania doświadczenia trainy na powierzchnię dzieła. Artystyczne opracowanie potrzeby powtarzania traumy w sposób bezpieczny, jak proponuje Kristeva, umożliwia nadanie znaczenia temu, co pierwotnie pozostawało bezsensowne. Sztuka staje się tutaj terapią i konfrontacją jednocześnie.
Cytaty
- Lacan: “Jeśli człowiek, który myśli, że jest Królem, jest wariatem, to Król, który myśli, że jest Królem, jest nie mniej wariatem.”
- Kristeva: Wstręt jako wyzwalacz konfrontacji z Innym
Do weryfikacji
- Dokładna tytuł dzieła Alary’ego dotyczącego Velázqueza
- Precyzyjne określenie koncepcji “puznacji” vs. “fuzji/konfuzji” w notatce
Korekty redakcyjne
- Ujednolicony termin “nieczystość” vs. “Niecze” w zależności od kontekstu filozoficznego
Źródła
- Kristeva, Julia. Powers of Horror: An Essay on Abjection (1980)
- Velázquez, Diego. Portret Papieża Innocentego X (~1650)
- Bacon, Francis. Série papieża (Studio)
- Hegel, G.W.F. Fenomenologia ducha — analiza Antygony
- Dostojewski, Fiodor. Idiota
- Sartre, Jean-Paul. Byt i Nicość
- Lacan, Jacques. Seminaria
- Steinberg, Leo. The Sexuality of Christ in Renaissance Art and in Modern Oblivion
wstret abjekcja kristeva inny bacon evergreen
Transgresja w sztuce (Bataille, Żmijewski) Wzniosłość a spotkanie z Innym Autonomia afektu (Massumi i Mieke Bal)