Waldenfels — Pathos doznania
Abstract
Bernhard Waldenfels, fenomenolog szkoły monachijskiej, wprowadza pojęcie patosu doznania (Widerfahrnis) — tego, co nam się przydarza, zanim zdążymy podjąć intencjonalne działanie. Pathos jest pasywną stroną doświadczenia: doznajemy czegoś, co nas spotyka, co nas dotyka lub rani, zanim nadamy temu znaczenie. W odróżnieniu od tradycji kantowsko-husserliańskiej, gdzie podmiot aktywnie organizuje doświadczenie, Waldenfels wskazuje, że pierwotna relacja z rzeczywistością jest responsywna: odpowiadamy na wezwanie, które nas wyprzedza.
Widerfahrnis — co się nam przydarza
Waldenfels odróżnia:
- Praxis / Poiesis — aktywne działanie podmiotu, w którym podmiot jest sprawcą i inicjatorem.
- Pathos (Widerfahrnis) — to, co nas spotyka, nawiedza, dotyka wbrew naszej woli lub poza naszą kontrolą. Pathos jest receptywny: podmiot jest tu przede wszystkim odbiorcą, pacjentem, a nie agentem.
Pathos doznania poprzedza wszelkie intencjonalne ujęcie — działa przed nadaniem sensu. Dlatego nie daje się w pełni przedstawić w kategoriach świadomego doświadczenia. Jest bliskie freudowskiemu Niesamowitemu jako temu, co nawiedza zanim zostaje rozpoznane.
Responsywność — odpowiadamy na to, co nas wzywa
Kluczową implikacją koncepcji patosu jest responsywność (Responsivität): nasze działania są w istocie odpowiedziami na to, co nas wezwało. Waldenfels zrywa z modelem, w którym podmiot jest źródłem działania. Zamiast tego: coś mnie uderza, a potem odpowiadam. Porządek jest odwrócony względem klasycznego modelu aktywności.
Ta struktura ma konsekwencje dla teorii spotkania z Obcym: Obcy (das Fremde) jest tym, co przychodzi z zewnątrz i wzywa mnie do odpowiedzi. Nie mogę go zunifikować w ramach własnej tożsamości — Obcy pozostaje obcym, ale muszę nań odpowiedzieć.
Pathos a afekt — związki z teorią sztuki
W kontekście teorii afektu pathos doznania jest tym, co Waldenfels traktuje jako bodźcowy element doświadczenia estetycznego: widz nie decyduje, że dzieło sztuki go dotknie — zostaje dotknięty. Sztuka działa przez pathos: rani, niepokoi, porządkuje ciało i percepcję zanim podmiot zdąży zracjonalizować odpowiedź.
W tym sensie Waldenfels bliski jest Barthes’owskiemu punctum — obu interesuje ten moment, kiedy dzieło uderza odbiorcę poza intencją twórcy i kodem kulturowym. Różnica polega na narzędziu: Barthes pracuje semiotycznie, Waldenfels fenomenologicznie.
Estetyka patosu a zwrot afektywny
Waldenfels uczestniczy w szerszym zwrocie afektywnym w humanistyce: przeformułowaniu relacji podmiot–doświadczenie, w którym podmiot nie jest suwerenem znaczeń, lecz miejscem, przez które przechodzą siły, afekty i wezwania ze strony świata i Innego.
Źródła
- Waldenfels, B. (1994). Antwortregister
- Waldenfels, B. (2002). Bruchlinien der Erfahrung
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”