Piotr Sobecki - working notes

Nieszczęśliwa świadomość jako alienacja religijna (Hegel)

Nieszczęśliwa świadomość jako alienacja religijna (Hegel)

Abstract

Heglowskie pojęcie „nieszczęśliwej świadomości” (das unglückliche Bewusstsein) z Fenomenologii ducha opisuje ortodoksyjne chrześcijaństwo — zwłaszcza w jego średniowiecznej postaci — jako najgłębszą formę alienacji: uwewnętrznienie relacji pan–niewolnik w samym umyśle i w całej aktywności religijnej. Jednostka wyobraża sobie doskonały, „niezmienny” umysł panujący transcendentnie nad tym, co „szczególne”, i upokorzenie własnej jaźni traktuje jako drogę ku Bogu. Dialektyczna logika stłumionego pragnienia indywidualnej satysfakcji wymusza jednak odwrócenie — Reformacja uświęca życie świeckie i sprowadza niebo na ziemię. Ogólne pojęcie alienacji obejmuje każdą sytuację, w której podmiot fetyszyzuje instytucję jako niezależną, nie dostrzegając, że jej władza pochodzi od potrzeb realnych jednostek.

Ezoteryczna strategia Hegla

Tekst, w którym Hegel zawarł swój atak na ortodoksyjne chrześcijaństwo, jest klasyką celowego zaciemnienia. Jego bezpośrednim historycznym powodem był „spór o ateizm” (Atheismusstreit): w 1799 roku Fichte stracił stanowisko na Uniwersytecie w Jenie po tym, jak zbyt wprost zaprezentował wersję „religii moralnej” atakującej — a nie ratującej — postulat nadprzyrodzonego Boga osobowego i nieśmiertelności duszy. Jak podkreśla Ameriks, tym, co oburzyło władze, nie była treść poglądu Fichtego, lecz prostoliniowość jego prezentacji. Skandal ten uświadomił późniejszym idealistom konieczność ukrywania radykalnych doktryn humanistycznych w ezoterycznej formie. Rozdział Fenomenologii o nieszczęśliwej świadomości jest efektem tej lekcji: niemal nieprzeniknionie formułowany, a zarazem jedną z najostrzejszych krytyk religijnego wyobcowania w historii filozofii.

Nieszczęśliwa świadomość: dialektyka „niezmiennego” i „szczególnego”

Nieszczęśliwa świadomość to świadomość „podzielona na siebie” i „zapatrzona” w siebie: jest ona zarazem świadomością „szczególną” (skończoną, indywidualną) i wewnętrznym obrazem świadomości „niezmiennej” (doskonałej, Boskiej), od której jest nieskończenie odległa. W tej strukturze ortodoksyjne chrześcijaństwo — zwłaszcza średniowieczne — przejawia się jako uwewnętrznienie relacji pan–niewolnik: jednostka wyobraża sobie doskonały Umysł panujący nad nią w sposób transcendentny, zależny i asymetryczny.

Ideały monastyczne — śluby czystości, ubóstwa i całkowitego posłuszeństwa — są dlatego dla Hegla wyrazem tej struktury w działaniu: upokorzenie jaźni w uczuciu, pracy i myśli jest próbą przezwyciężenia dystansu wobec niezmienności poprzez jego maksymalne podkreślenie. Paradoksalnie, u podstaw tego upokorzenia leży uzasadnione, lecz stłumione pragnienie indywidualnej satysfakcji — nagrody w niebie. To właśnie to pragnienie jest ukrytym motorem całego układu.

Reformacja jako dialektyczne odwrócenie

Stłumione zapotrzebowanie na satysfakcję wymusza w końcu dialektyczne odwrócenie. Reformacja wywraca średniowieczny świat do góry nogami: uświęca życie świeckie — małżeństwo, pracę i budowę wolnego państwa — i w ten sposób sprowadza niebo na ziemię, „w duchowym świetle teraźniejszości” (parafraza Hegla za Ameriksem). Kościół traci pozycję absolutnego autorytetu i zostaje zdegradowany do heurystycznej roli „fabryki symboli dialektycznych” — narzędzi pojęciowych służących do uchwycenia racjonalnej jedności świata, nie zaś instytucji pośredniczącej między człowiekiem a transcendentnym Bogiem.

„Niezmienny” i uprzednio hipostazowany Duch Boski staje się w tej interpretacji samorealizacją ducha ludzkiego w immanentnej sferze współczesnych instytucji społecznych. Stary obraz Wcielenia — poniżenie Boga Ojca do jednostkowego ciała — zostaje spekulatywnie odczytany jako odwrócona antycypacja współczesnego wyzwolenia jednostkowej świadomości od jej własnych alienujących projekcji.

Ogólna struktura alienacji w idealizmie

Pojęcie nieszczęśliwej świadomości jest u Hegla jednym rozdziałem w szerszej opowieści o alienacji i jej przezwyciężeniu, która przenika cały idealizm. Satysfakcja z siebie jest zawsze formą „jedności w odmienności”: wolność wynika z „bycia u siebie” z samym sobą poprzez drugiego, z doświadczania relacji z innym jako drogi do spełnienia, a nie utraty siebie.

„Alienacja” pojawia się, gdy podmiot nie dostrzega, że „inny”, który jest dla niego istotny, jest również od niego zależny — i traktuje to, co jest częściowo zależne od niego, jak gdyby było niezależne. Fetyszyzacja polega na przypisywaniu instytucjom (religijnym, ekonomicznym, politycznym) niezależnej władzy, podczas gdy jakąkolwiek władzę te „uniwersalia” posiadają, otrzymują ją od podstawowych potrzeb realnych jednostek. Świadomość tego faktu jest warunkiem przezwyciężenia alienacji.

Ta struktura myślowa — i jej rekonstrukcja przez Hegla — stała się bezpośrednim punktem wyjścia dla Feuerbacha, który przeformułował ją w kategoriach psychologicznej teorii projekcji i pojęcia bytu gatunkowego.

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: brak źródła pierwotnego] Całość rekonstrukcji nieszczęśliwej świadomości oparta jest na parafrazie Ameriksa (Kant i zwrot historyczny, rozdz. 10), nie na bezpośredniej lekturze Fenomenologii ducha. Weryfikacja wymaga: G.W.F. Hegel, Phänomenologie des Geistes (1807), rozdz. IV.B „Das unglückliche Bewußtsein”.
  • [do weryfikacji] Rola Goethego w sprawie Fichtego — Goethe był Kuratorem Jeny z ramienia dworu weimarskiego; jego dokładna kompetencja instytucjonalna wobec Fichtego wymaga sprawdzenia.

Źródła

  • Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. Fenomenologia ducha [tyt. or. Phänomenologie des Geistes, 1807], rozdz. IV.B. Rekonstrukcja pośrednia — za: Ameriks, Karl. Kant i zwrot historyczny [tyt. or. Kant and the Historical Turn, Oxford University Press, 2006], rozdz. 10. Wiarygodność tekstu Hegla: 1; wiarygodność rekonstrukcji Ameriksa: 3.
  • Kontekst historyczny (Atheismusstreit 1799): [do weryfikacji: brak źródła pierwotnego].

evergreen hegel idealizm-niemiecki alienacja filozofia-religii

Odnośniki zwrotne