Feuerbach — teoria projekcji, byt gatunkowy i granice krytyki religii
Abstract
Ludwig Feuerbach (O istocie chrześcijaństwa, 1841) rozwinął najradykalniejszą wśród bezpośrednich następców Hegla odpowiedź na idealizm: chrześcijaństwo jest zbiorem sprzeczności, a logicznym wnioskiem z jego rozpadu jest wywyższenie człowieczeństwa. Filozofia religijna Feuerbacha posługuje się trzema odrębnymi strategiami epistemologicznymi — teorią projekcji, radykalnym empiryzmem o uzasadnieniu i semantyczną tezą o sensie twierdzeń transcendentnych — z których każda jest filozoficznie problematyczna na swój sposób. Centralnym pojęciem pozytywnym jest „byt gatunkowy” (Gattungswesen): gatunek ludzki jako absolutny standard epistemologiczny i etyczny zastępujący Boga. Ameriks wskazuje, że Feuerbach najlepiej czyta się nie jako filozoficzne obalenie religii, lecz jako jej popularną diagnozę dla tych, którzy wiarę już utracili — a jego krytyka Hegla opiera się na błędnym przypisaniu mu dosłownej, psychologicznej koncepcji świadomości boskiej.
Trzy strategie lewicowych heglistów wobec religii
W próżni po śmierci Hegla radykalne odejście od ortodoksji chrześcijańskiej przybrało trzy główne formy: (1) krytyka historyczna wskazująca sprzeczności między narracjami ewangelicznymi; (2) strategia „mityczna” Davida Friedricha Straussa — literalne twierdzenia biblijne są nośnikami ukrytej prawdy zbiorowych aspiracji wczesnych wspólnot chrześcijańskich, co pozwala docenić ich kerygmatyczną wartość bez przyjmowania żadnych faktów nadprzyrodzonych; (3) stanowisko Feuerbacha — najbardziej radykalne. Feuerbach argumentuje, że nawet w swoim ukrytym znaczeniu chrześcijaństwo jest zbiorem sprzeczności, a jedyną konsekwentną konkluzją jego rozkładu jest wywyższenie człowieczeństwa. Świadomość religijna nie jest tu „ocalana” przez reinterpretację — jest dojrzała do zastąpienia przez antropologię.
Paradoksem, który Ameriks konsekwentnie podkreśla, jest jednak to, że filozofia religijna Feuerbacha pozostaje pod najgłębszym wpływem właśnie Hegla, którego pozornie obala. Można ją odczytywać jako rozwinięcie szczegółów miażdżącego opisu ortodoksyjnego chrześcijaństwa jako formy nieszczęśliwej świadomości zawartego w Fenomenologii ducha.
Trzy strategie epistemologiczne Feuerbacha
Feuerbach operuje trzema wzajemnie niezależnymi narzędziami:
Teoria projekcji — psychologiczne i przyczynowe wyjaśnienie pochodzenia wiary religijnej. Religia powstaje jako projekcja idealnych właściwości gatunku ludzkiego na wyobrażenie transcendentnej mocy. Jest to strategia rozwinięta wzdłuż uproszczonych linii heglowskich i pierwsza chronologicznie. Ameriks ocenia ją jako wersję błędu genetycznego (genetic fallacy): nawet gdyby było prawdą, że religia pochodzi z takich projekcji, nie wynikałoby z tego, że jej twierdzenia są fałszywe lub niemożliwe do uzasadnienia. Teoria projekcji nie jest też „genetyczną historią o prawdziwie naukowych walorach” — nie rekonstruuje mechanizmu kauzalnego, lecz go postuluje.
Radykalny empiryzm o uzasadnieniu — twierdzenie, że uzasadnienie wszelkich sądów musi ostatecznie wypływać z wrażeń zmysłowych. Ta strategia jest nieheglowska i przez Hegla (jak i przez Marksa) explicite deprecjonowana jako nazbyt ambitna forma empiryzmu prymitywna wobec perspektywy dialektycznej. Filozoficznie użyteczna byłaby tylko wtedy, gdyby można ją uzasadnić bez błędu petitio principii — czego Ameriks uważa za wysoce wątpliwe.
Teza semantyczna — twierdzenie, że samo znaczenie każdego sądu wykraczającego poza ludzkie doświadczenie jest całkowicie puste. Jeszcze mocniejsza wersja pozytywizmu; cierpi na tę samą trudność z uzasadnieniem. Ameriks sugeruje, że strategie druga i trzecia są kompensacyjne wobec oczywistej filozoficznej słabości pierwszej.
Ostatecznie Ameriks proponuje czytać Feuerbacha życzliwie, lecz skromnie: nie jako filozoficzne obalenie wiary religijnej, lecz jako popularną diagnozę dla tych, którzy już przedteoretycznie stracili do niej przekonanie. Feuerbach zakłada, że czytelnicy są skłonni do podejrzliwości wobec dosłownej ortodoksji i szukają jedynie naturalnej hipotezy psychologicznej o jej genezie.
Byt gatunkowy i „łagodniejsza droga”
Najpoważniejszą filozoficznie częścią O istocie chrześcijaństwa jest Feuerbachowa odpowiedź na to, co sam nazywa „łagodniejszą drogą” — quasi-kantowską obroną religii przez rozróżnienie między Bogiem „w sobie” a Bogiem „dla nas”. Obrońca tego stanowiska rezerwuje boskie właściwości dla niepoznawalnej charakterystyki Boga samego w sobie, nie identyfikując ich z ludzkimi predykatami.
Feuerbach odpowiada koncepcją bytu gatunkowego (Gattungswesen):
„jeśli moje pojęcie jest określone przez konstytucję mojego gatunku, rozróżnienie między tym, czym przedmiot jest sam w sobie, a tym, czym jest dla mnie, ustaje; ponieważ to pojęcie jest pojęciem absolutnym.”
Argument jest taki: nie istnieje żadne znaczące „samo w sobie” poza absolutnym standardem, jakim jest gatunek ludzki. Rozróżnienie „dla nas” / „samo w sobie” jest jedynie względnym rozróżnieniem między tym, jak rzeczy jawią się konkretnej jednostce, a tym, jak mogłyby objawić się ludzkości jako całości. Tradycyjny język religijny o miłości boskiej i analogicznych właściwościach musi być zatem rozumiany jako „nieszczęśliwa hipostazacja” autentycznych predykatów zdolności gatunku ludzkiego. Właściwe zrozumienie bytu gatunkowego jest rozwiązaniem problemu nieszczęśliwej świadomości.
Pojęcie gatunku ludzkiego staje się u Feuerbacha epistemologicznym, ontologicznym i etycznym substytutem absolutnej roli, którą dotychczas odgrywało pojęcie Boga.
Feuerbach contra Hegel: pozorna sprzeczność i rzeczywista różnica
Feuerbach dodaje do swojego wywodu krytykę zarzucającą Heglowi „sprzeczność w spekulatywnej doktrynie Boga”. Przytacza wcześniej mistyczny wątek w samym chrześcijaństwie — stworzenie jako akt potrzebny Bogu samemu do samorealizacji: „Tylko w ustanawianiu tego, co jest inne od niego samego, świata, Bóg ustanawia siebie jako Boga. Czy Bóg jest wszechmogący bez stworzenia? Nie!” — po czym wskazuje, że heglowska „religia spekulatywna” kończy się sprzecznością:
„Bóg ma swoją świadomość w człowieku, a człowiek ma swój byt w Bogu? Wiedza człowieka o Bogu jest wiedzą Boga o sobie samym? Cóż za rozbieżność i sprzeczność! Prawdziwym stwierdzeniem jest to: wiedza człowieka o »Bogu« jest wiedzą człowieka o sobie samym, o swojej własnej naturze.”
Ameriks wskazuje tu błąd w interpretacji Feuerbacha: Hegel nie postuluje literalnej, psychologicznej świadomości boskiej. Pojęcie świadomości w wyższym, „samoświadomym” sensie Hegel — podobnie jak Fichte i inni idealiści — rezerwuje dla istot ludzkich. Tak jak absurdalne byłoby przypisywanie Heglowi przekonania, że naród jako Niemcy jest dosłownie podmiotem samoświadomości, tak absurdalne jest przypisywanie mu wiary w psychologiczną samoświadomość odrębnej boskiej istoty.
Feuerbach ma jednak rację, że istnieje zasadniczy kontrast między jego stanowiskiem a Hegla. Kluczowa różnica: dla Hegla, w przeciwieństwie do Feuerbacha, byt gatunkowy ludzkości — jako część natury — nie jest sam w sobie absolutną podstawą, ostatecznym terminem. Jak wszystko w naturze, musi być określony przez „aktywność samego Pojęcia”. Jest to tradycyjne racjonalistyczne twierdzenie, że istnieje filozoficzna (a nie tylko naturalna) konieczność leżąca u podstaw wzorca ludzkiego życia — i pogląd ten, jak zaznacza Ameriks, okaże się kluczowy dla oceny Marksa jako alternatywy dla Hegla.
Korekty redakcyjne
- Oryginał sugeruje: „Goethe był zwierzchnikiem Fichtego” — sformułowanie uproszczone. Korekta: Goethe pełnił funkcję Kuratora Uniwersytetu Jeny z ramienia dworu weimarskiego i uczestniczył w rozwiązaniu sprawy Fichtego, lecz nie był jego bezpośrednim przełożonym akademickim.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: brak źródła pierwotnego] Cytaty z Feuerbacha podane w tekście Ameriksa — weryfikacja przez: Ludwig Feuerbach, Das Wesen des Christentums (1841); polskie tłumaczenie: O istocie chrześcijaństwa, przeł. Adam Landman, PWN 1959.
- [do weryfikacji: brak źródła pierwotnego] Rekonstrukcja krytyki Feuerbacha wobec Hegla oparta na Ameriksu; wymaga konfrontacji z oryginałem Das Wesen des Christentums, część II.
Źródła
- Feuerbach, Ludwig. Das Wesen des Christentums [O istocie chrześcijaństwa, 1841]. Cytaty pośrednie przez: Ameriks, Karl. Kant i zwrot historyczny [tyt. or. Kant and the Historical Turn, Oxford University Press, 2006], rozdz. 10. Wiarygodność Feuerbacha: 1 (tekst pierwotny); wiarygodność rekonstrukcji Ameriksa: 3.
- Ameriks, Karl. Kant i zwrot historyczny, rozdz. 10 — ocena strategii epistemologicznych Feuerbacha. Wiarygodność: 3.
evergreen feuerbach idealizm-niemiecki alienacja filozofia-religii lewica-heglowska