Istnienie — cztery koncepcje filozoficzne
Abstract
„Istnienie” nie jest jednym prostym pojęciem. W zależności od poziomu analizy i tradycji filozoficznej przyjmuje przynajmniej cztery zasadniczo różne sensy: (1) własność pierwszego rzędu przysługująca przedmiotom — pogląd naiwnie predykatywny, rozbity przez Kantowską krytykę; (2) własność drugiego rzędu — własność pojęć polegająca na tym, że są spełniane przez co najmniej jeden przedmiot (Frege, Grundlagen §53); (3) przynależność do pewnego porządku bycia — istnienie jako status wyznaczony przez kontekst ontologiczny lub logiczny, gdzie klasycznymi reprezentantami są Awicenna, Meinong, Duns Szkot i Quine; (4) akt urealniający — istnienie jako actus essendi konstytuujący realność istoty (Tomasz z Akwinu) lub jako określony sposób bytowania ujęty przez momenty bytowe (Ingarden). Spory o istnienie biorą się z mieszania tych czterech poziomów: logicznego, semantyczno-ontologicznego, strukturalnego i metafizycznego.
Pytanie „co to znaczy, że coś istnieje?” nie jest jednym pytaniem. Można pytać o logiczną formę orzekania istnienia, o to, co w strukturze przedmiotu lub pojęcia odpowiada za jego realizację, o miejsce bytu w całości porządku ontologicznego, albo o wewnętrzną zasadę realności bytu. Każde z tych pytań rodzi inną teorię istnienia, a zderzenie tradycji jest nierzadko sporem o właściwy poziom analizy, a nie o tę samą kwestię.
| Koncepcja | Co znaczy „istnieć” | Kluczowi autorzy | Główny problem |
|---|---|---|---|
| własność (1. rzędu) | mieć własność istnienia jak inne cechy | naiwny pogląd językowy | zarzut Kanta: istnienie nie powiększa treści pojęcia |
| własność własności (2. rzędu) | pojęcie ma co najmniej jeden egzemplarz | Frege (Grundlagen §53) | wyjaśnia formę logiczną, nie rację realności |
| przynależność do kontekstu | istnieć w ramach porządku / kontekstu bycia | Awicenna, Meinong, Duns Szkot, Frege (Pisma sem.), Quine | regres kontekstu lub redundancja przy braku zewnętrznej racji |
| akt / sposób bytowania | być zaktualizowanym przez esse lub bytować w określonym sposobie | Tomasz z Akwinu, Ingarden | wymaga mocnej metafizyki lub rozbudowanej ontologii formalnej |
1. Istnienie jako własność pierwszego rzędu i krytyka Kanta
Najprostszy pogląd traktuje istnienie jak każdą inną własność: skoro mówimy „X jest czerwone” i „X istnieje”, oba zdania przypisują X pewną cechę. Istnienie byłoby wtedy jedną z własności obok barwy, kształtu czy masy.
Założenie to zostaje rozbite przez analizę Kanta. W Krytyce czystego rozumu (A598/B626–A600/B628) Kant formułuje tezę, że istnienie nie jest realnym predykatem:
„Byt jest oczywiście nie realnym predykatem, tj. pojęciem czegoś, co mogłoby być dodane do pojęcia rzeczy.”
Argument: sto możliwych talarów i sto rzeczywistych talarów nie różnią się treścią pojęciową — same cechy są identyczne, różnica dotyczy dania w rzeczywistości, nie zawartości pojęcia. Istnienie nie powiększa pojęcia o żadną cechę; stwierdza tylko, że coś, co pojęcie opisuje, jest dane. W tym sensie zdanie „X istnieje” nie funkcjonuje jak przypisanie własności, lecz jak potwierdzenie, że pojęcie X ma zastosowanie.
Ta krytyka obala nie tylko naiwny model predykatywny, ale też klasyczny argument ontologiczny, który traktował istnienie jako doskonałość dającą się „dodać” do pojęcia Boga.
2. Istnienie jako własność własności — ujęcie Fregego (egzemplifikacja)
Frege przesuwa problem z poziomu obiektów na poziom pojęć. W Podstawach arytmetyki (1884) §53 stawia tezę, że istnienie jest własnością drugiego rzędu (Eigenschaft zweiter Stufe) — własnością pojęć, a nie przedmiotów:
„Es ist ja Bejahung der Existenz nichts Anderes als Verneinung der Nullzahl.” Bejahung der Existenz ist nichts anderes als Verneinung der Zahl Null — „Potwierdzenie istnienia jest niczym innym jak zaprzeczeniem liczby zero.” (Frege 1884, §53; tłum. J. L. Austin jako The Foundations of Arithmetic, 1950, s. 65)
Sens: powiedzieć, że lwy istnieją, to powiedzieć, że pojęcie „lew” ma co najmniej jeden egzemplarz — czyli że liczba egzemplarzy pojęcia jest różna od zera. Istnienie nie jest tu cechą konkretnych lwów, lecz charakterystyką pojęcia lwa.
Dzięki temu ujęciu Frege rozwiązuje problem Kanta (istnienie nie jest cechą pierwszego rzędu przydawaną do treści pojęcia rzeczy) i stwarza podstawy do formalnego traktowania zdań egzystencjalnych w logice predykatów: „∃x F(x)” nie przypisuje właściwości żadnemu obiektowi x, lecz stwierdza, że zbiór F jest niepusty.
Ograniczenie tego ujęcia: doskonale opisuje logiczną formę zdań egzystencjalnych, ale nie odpowiada na metafizyczne pytanie, dzięki czemu jakiś egzemplarz istnieje — czyli co sprawia, że pojęcie jest spełnione. Jest to opis od strony semantycznej, a nie ontologiczna teoria realności.
Uwaga: pogląd Fregego zawarty w Pismach semantycznych (s. 10–17) [do weryfikacji: brak bezpośredniego dostępu do polskiego wydania; strony 10–17 odnoszą się przypuszczalnie do fragmentów „Über Begriff und Gegenstand” lub „Funktion und Begriff”, gdzie Frege omawia strukturę pojęć i ich zakres — por. polski przekład pism Fregego].
3. Istnienie jako przynależność do kontekstu bycia
Trzecia koncepcja przesuwa pytanie z logicznej formy orzekania na miejsce bytu w szerszej strukturze ontologicznej: istnieć to przynależeć do pewnego porządku bycia. Autorzy tej linii różnią się znacznie w detalach, ale łączy ich przekonanie, że istnienie jest w jakimś sensie relacją lub statusem wyznaczanym przez kontekst — porządek stworzenia, strukturę dziedziny bytowej, teorię naukową lub zakres zmiennej.
3a. Awicenna — istnienie jako przypadłość istoty
Awicenna (Ibn Sīnā) w Metafizyce (rozdział III, Księga wiedzy, część metafizyczna) przeprowadza rozróżnienie między istotą (māhiyya, łac. quidditas) a istnieniem (wujūd, arabskie anniyya):
„[W kategoriach tych] istnienie różni się od istoty jednostkowej, ponieważ istnienie jest przypadłościowe, a nie istotowe.” (Awicenna, Metafizyka, s. 73–74; ATK Warszawa 1973, oprac. M. Gogacz, przeł. M. Achena i H. Massé)
I dalej:
„Czymś innym jest istnienie (anniya), czymś innym jest istota czegoś możliwego (mahiya).” (tamże)
Kluczowa teza: w bytach przygodnych istnienie nie należy do definicji istoty. Istota może być rozważana „sama w sobie” — nie jest ani istniejąca, ani nieistniejąca jako taka. Dopiero w bytach koniecznych (Bogu) istota i istnienie są tożsame. W bytach stworzonych istnienie jest „dodane z zewnątrz” — przez przyczynę sprawczą — i dlatego jest przypadłościowe względem istoty.
Awicenna sytuuje się zatem między modelem predykatywnym a aktowym: istnienie nie jest zwykłą cechą pojęcia, ale też nie jest prostą tożsamością z istotą — jest czymś, co istota otrzymuje w ramach porządku przyczynowego. To sprawia, że istnienie jest relatywne wobec kontekstu metafizycznego (struktura bytu koniecznego i przygodnego).
Tomasz z Akwinu zaadaptuje to rozróżnienie, ale radykalnie zmieni jego interpretację: istnienie nie jest „przypadłością” dołączoną z zewnątrz, lecz aktem konstytuującym realność istoty od wewnątrz (→ sekcja 4).
3b. Meinong — triada Dasein, Bestand, Aussersein
Alexius Meinong w Teorii przedmiotów (1904) nie pyta, czy coś istnieje, lecz w jakim trybie dany przedmiot jest. Jego punktem wyjścia jest zasada Sosein-Sein: przedmiot ma swoje właściwości (Sosein) niezależnie od tego, czy istnieje (Sein). Meinong wprowadza trójpodział trybów bycia:
Egzystencja (Dasein) przysługuje przedmiotom realnym, osadzonym w czasie i przestrzeni:
„W ramach […] opozycji pomiędzy egzystencją (Dasein) a subsystancją (Bestand) obiektywy zajmują pozycję analogiczną [do stanów rzeczy w ontologii bytu realnego].” (Meinong, Teoria przedmiotów, s. 64)
Subsystencja (Bestand) przysługuje bytom idealnym — relacjom, liczbom, wartościom logicznym — które trwają poza czasem:
„Nawet podług zwyczaju językowego równość między 3 i 3, różnica między czerwonym a zielonym może wprawdzie subsystować, jednak nie egzystować w ten sposób, co przykładowo jakiś dom czy jakieś drzewo.” (tamże, s. 72)
Absystencja (Aussersein) to najbardziej fundamentalna kategoria: bycie-przedmiotem-w-ogóle, niezależnie od egzystencji ani subsystencji. Przedmiot intencjonalny — złota góra, okrągły kwadrat — jest przedmiotem, nawet jeśli ani nie egzystuje, ani nie subsystuje:
„W tym sensie ‘są’ (gibt es) także przedmioty, które nie istnieją (die nicht sind) [które ani nie egzystują, ani nie subsystują]. […] ‘absystencja (Aussersein) czystego przedmiotu’.” (tamże, s. 77–78)
Meinong kontestuje więc zarówno Kantowską tezę (istnienie jako brak predykatu), jak i Fregego (który eliminuje nieistniejące przedmioty jako bezsensowne). Istnienie jest u niego jednym ze statusów ontologicznych: coś jest przedmiotem zawsze, egzystuje lub subsystuje tylko w określonych kontekstach dziedziny bytowej.
Kryterium istnienia u Meinonga ma charakter diagnostyczny przez orzekanie: istnieje to, o czym można wypowiadać sądy w sposób pozwalający identyfikować przedmiot.
3c. Duns Szkot — univocitas entis i distinkcja formalna
Duns Szkot (Ioannes Duns Scotus, ok. 1265–1308) podejmuje pytanie o istnienie w ramach sporu z tomistyczną teorią realnego rozróżnienia istoty i istnienia. Nie odrzuca samego rozróżnienia, ale kwestionuje jego ontologiczny charakter i reinterpretuje.
Podstawowa teza Szkota to univocitas entis — byt orzeka się jednoznacznie o Bogu i stworzeniach, choć różnych w sposobie (nieskończony / skończony). W przeciwieństwie do tomistycznej analogia entis, pojęcie bytu jest u Szkota jednym wspólnym pojęciem dostępnym metafizyce. To przesuwia pytanie o istnienie: zamiast poszukiwać zasady urzeczywistniającej istotę (esse jako actus essendi), Szkot bada formalne struktury bytowości.
Narzędziem jest distinctio formalis (rozróżnienie formalne): dwa aspekty tego samego bytu są formalnie różne (ex natura rei), ale nie stanowią dwóch odrębnych rzeczy. Istota i istnienie są zatem u Szkota rozróżniane formalnie, nie realnie — co oznacza odrzucenie tomistycznego dualizmu essentia/esse jako dwóch realnych składników bytu [do weryfikacji: brak cytatu z tekstu pierwotnego Szkota; źródło pośrednie: Spór o byt i poznanie (od Arystotelesa do D. Szkota) oraz SEP, „Duns Scotus”].
W tym układzie istnienie należy do bytu jako jego formalny aspekt, a nie jako zewnętrznie dodany akt — jest elementem „ontologicznego kontekstu” wyznaczającego, czym byt jest w swej jedności.
3d. Quine — istnienie jako bycie wartością zmiennej związanej
W. v. O. Quine w klasycznym eseju On What There Is (1948, Review of Metaphysics 2(5), s. 21–38) proponuje kryterium ontologicznego zobowiązania, które stało się fundamentem analitycznej metaontologii:
„To be is to be the value of a bound variable.” (Quine 1948, s. 32)
Sens: teoria przyjmuje zobowiązanie do istnienia dokładnie tych bytów, które muszą należeć do dziedziny zmiennych, aby twierdzenia teorii były prawdziwe. Jeśli teoria mówi „∃x (lew(x) ∧ drapieżny(x))”, to ontologicznie zobowiązuje się do istnienia lwów — bo zmienna x musi mieć jakiś obiekt w dziedzinie, żeby formuła była prawdziwa.
Quine eliminuje w ten sposób zarówno platonizm pozajęzykowy (nie potrzebujemy bytu nazw poza ich rolą w teorii), jak i meinongowską ontologię nieistniejących przedmiotów. To, co istnieje, jest zawsze względem jakiejś teorii — porządku wyjaśnienia, który przyjmujemy. Istnienie jest statusem przyznawanym przez teorię, nie cechą absolutną.
Konsekwencja: ontologia staje się sprawą ekonomii teoretycznej — można spierać się o to, jakie byty są niezbędne dla najlepszej teorii świata. Istnienie to nie zagadnienie metafizyczne, lecz pytanie o zakres zmiennej w najoszczędniejszej adekwatnej teorii.
4. Istnienie jako akt — Tomasz z Akwinu i Ingarden
4a. Tomasz z Akwinu — actus essendi
Tomasz zachowuje Awicennowe rozróżnienie istoty i istnienia, ale radykalnie zmienia jego sens. Istnienie nie jest „przypadłością” — jest aktem konstytuującym realność bytu od wewnątrz.
W De ente et essentia oraz Summae theologiae (q. 3, q. 44) Tomasz rozwija teorię esse jako actus omnium actuum:
„Esse est actualitas omnium rerum.” Istnienie jest aktualnością wszystkich rzeczy. (Tomasz z Akwinu, De potentia, q. 7, a. 2, ad 9; cytowane w tradycji tomistycznej jako formuła kluczowa)
Schemat klasyczny:
materia / możność → forma / istota → esse / akt istnienia → byt jednostkowy
Essentia odpowiada na pytanie „czym coś jest”; esse odpowiada na pytanie „że coś jest”. W bytach stworzonych istota i istnienie są realnie różne: istota jest jak możność przyjmująca akt istnienia; esse jest jak akt, dzięki któremu istota staje się realna. Tylko w Bogu (ipsum esse subsistens) istota i istnienie są absolutnie tożsame — Bóg jest Istnieniem samoistnym, a nie bytem, który istnienie otrzymuje.
Konsekwencja systematyczna: każda własność i każde określenie bytu są realne wyłącznie dlatego, że byt jest zaktualizowany w istnieniu. Istnienie jest głębsze niż forma i materia — jest tym, przez co cokolwiek w ogóle jest. Dlatego model Fregego (istnienie jako własność pojęcia) i model relacyjny (istnienie jako przynależność do kontekstu) opisują w tej perspektywie tylko skutki i warunki zewnętrzne, a nie samą zasadę realności.
Arystotelesowskie tło: Tomasz dziedziczy od Arystotelesa parę możność–akt, ale pogłębia ją przez wyróżnienie esse jako wymiaru aktualności głębszego niż forma względem materii. U Arystotelesa akt dotyczy spełnienia formy; u Tomasza istnienie jest aktem, przez który sama forma jest realna. Zob. Ousia, hyle, eidos, physis — struktura bytu (Arystoteles).
4b. Ingarden — sposoby istnienia i momenty bytowe
Roman Ingarden w Sporze o istnienie świata nie szuka jednej zasady urzeczywistniania bytu, lecz pyta: w jakim sposobie istnienia dany przedmiot bytuje? To przesunięcie pytania jest zasadnicze. Zamiast jednego wspólnego „aktu istnienia” Ingarden proponuje analizę formalnych osi bytowania — momentów bytowych:
- samoistność / niesamoistność — czy byt istnieje przez siebie, czy wymaga dopełnienia bytowego;
- autonomia / heteronomia — czy treść bytu pochodzi z jego własnego uposażenia, czy jest wyznaczona z zewnątrz;
- pierwotność / pochodność — czy byt ma charakter źródłowy, czy ufundowany;
- zależność / niezależność — czy byt jest ontologicznie uwarunkowany przez coś innego.
Nie są to cechy empiryczne, lecz formalne osie charakterystyki ontologicznej. Układ momentów bytowych wyznacza sposób istnienia. Stąd cztery podstawowe sposoby:
| Sposób istnienia | Przykład | Charakterystyka |
|---|---|---|
| realny | świat fizyczny | czasowy, przyczynowy, samoistny |
| idealny | byty matematyczne | ponadczasowy, nieprzyczynowy |
| intencjonalny | dzieła sztuki, fikcje | heteronomiczny, ufundowany w aktach |
| absolutny | hipotetyczny byt niezależny od wszystkiego | całkowita samoistność |
Ingarden nie rywalizuje bezpośrednio z Tomaszem. Pytają o różne rzeczy: Tomasz o zasadę realności bytu, Ingarden o strukturę formalną sposobów bytowania. Ujęcie Ingardenowskie najlepiej różnicuje typy bytów i ich zależności ontologiczne; ujęcie tomistyczne najlepiej wyjaśnia, dzięki czemu cokolwiek jest realne. Pełniejsza teoria wymaga obu poziomów analizy. Zob. Istnienie (Ingarden).
Negacja istnienia i wieloznaczność bytu
Zdania typu „X nie istnieje” nie wymagają przyjęcia realnego istnienia negowanego przedmiotu. Meinong twierdzi, że nawet nieistniejący przedmiot jest przedmiotem (Aussersein), ale ta teza jest kontrowersyjna. Frege i Quine eliminują problem inaczej: nazwy bez odniesienia są niedomknięte (Frege) lub w ogóle nie angażują ontologicznie (Quine — nazwy definiowalne przez deskrypcje).
Różne tradycje odróżniają:
- byt realny (egzystujący w czasie i przestrzeni),
- byt możliwy (niesprzeczny, lecz niezaktualizowany),
- byt fikcyjny (intencjonalny, heteronomiczny w sensie Ingardena),
- byt idealny (matematyczny, ponadczasowy).
Teza, że samo mówienie o czymś dowodzi jego istnienia, bierze się z pomieszania poziomu semantycznego (mamy sens wyrażenia) z ontologicznym (jest coś, co wyrażenie określa). Rozróżnienie to jest kluczowe dla całej dyskusji o istnieniu.
Systematyczne zestawienie
Im bardziej przesuwamy się od modelu predykatywnego ku aktowemu, tym mniej chodzi o logiczną formę „istnieje”, a bardziej o wewnętrzną konstytucję bytu.
| Poziom analizy | Pytanie | Najlepiej pracujące ujęcie |
|---|---|---|
| logiczny | jak działa „istnieje” jako orzecznik? | Kant (krytyka predykatywna) |
| semantyczno-logiczny | jak pojęcie jest spełniane przez przedmioty? | Frege (Grundlagen §53) |
| ontologiczno-kontekstowy | jaki status bytowy ma przedmiot w danej dziedzinie? | Awicenna, Meinong, Quine |
| strukturalno-ontologiczny | w jakim sposobie bytowania istnieje dany typ bytu? | Ingarden |
| metafizyczny | dzięki czemu byt jest realny? | Tomasz z Akwinu |
Błędem redukcjonistycznym jest ogłoszenie jednego poziomu jedynym sensownym. Równie problematyczne jest przechodzenie od składni zdania do ontologii, jakby forma logiczna rozstrzygała strukturę bytu. Spory o istnienie toczą się często na różnych poziomach, co sprawia, że strony nie odpowiadają na to samo pytanie.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: Frege, Pisma semantyczne, s. 10–17] — brak dostępu do polskiego wydania; przypuszczalnie fragment z „Über Begriff und Gegenstand” lub „Funktion und Begriff”; wymaga weryfikacji, które konkretnie twierdzenie o istnieniu Frege tam formułuje i w jakim kontekście.
- [do weryfikacji: Duns Szkot, distinctio formalis i relacja do istnienia] — brak cytatu z tekstu pierwotnego; oparcie na opracowaniach SEP i notatce vaultowej; wymaga weryfikacji w Ordinatio lub Lectura Szkota.
- [do weryfikacji: Awicenna, terminologia arabska anniya vs. wujūd] — polskie wydanie (ATK 1973) używa terminu anniya; w nowszej literaturze arabistycznej standardowym terminem jest wujūd; wymaga sprawdzenia, jak termin stosowany jest w oryginale Kitāb al-Shifāʾ.
Korekty redakcyjne
- Oryginał: notatka nie uwzględniała Fregego, Quine’a, Awicenny, Meinonga, Dunsa Szkota → Korekta: dodano wszystkich autorów wymienionych przez użytkownika jako punkt wyjścia; zrestrukturyzowano wokół czterech koncepcji.
- Oryginał: „model egzemplifikacyjny” jako osobna kategoria → Korekta: scalono z sekcją Fregego (instancja pojęcia = spełnienie pojęcia przez egzemplarz); kategoria nienazwana przez główne tradycje jako autonomiczna.
- Oryginał: Ingarden w osobnej sekcji „Ingardenowskiej” obok klasycznej metafizyki → Korekta: Ingarden włączony do sekcji 4 jako komplementarne, nie konkurencyjne ujęcie wobec Tomasza.
- Oryginał: sekcja o negacji istnienia zawierała błędne sformułowanie sugerujące, że Meinong twierdzi, iż nieistniejące przedmioty „realnie są” → Korekta: Meinong mówi o Aussersein jako o byciu-przedmiotem-w-ogóle, co nie jest tożsame z egzystencją ani subsystencją.
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, A598/B626–A600/B628 — poziom wiarygodności 1; cytat ze standardowych wydań.
- Gottlob Frege, Die Grundlagen der Arithmetik §53, 1884; tłum. ang. J. L. Austin, The Foundations of Arithmetic, Oxford: Blackwell 1950, s. 65 — poziom wiarygodności 1.
- Gottlob Frege, Pisma semantyczne, s. 10–17 — poziom wiarygodności: [do weryfikacji]; brak dostępu do wydania.
- Alexius Meinong, Teoria przedmiotów (Über Gegenstandstheorie, 1904), s. 64, 72, 77–78 — poziom wiarygodności 1; cytaty z polskiego wydania.
- Awicenna (Ibn Sīnā), Metafizyka (Dānishnāme-ye ʿAlāʾī, część metafizyczna), s. 73–74; wyd. ATK Warszawa 1973, oprac. M. Gogacz, przeł. M. Achena i H. Massé — poziom wiarygodności 2 (przekład naukowy; oryginał perski i arabski poza zakresem weryfikacji).
- W. v. O. Quine, On What There Is, Review of Metaphysics 2(5), 1948, s. 21–38 — poziom wiarygodności 1.
- Tomasz z Akwinu, De ente et essentia; Summa theologiae I, q. 3, q. 44; De potentia, q. 7, a. 2, ad 9 — poziom wiarygodności 1.
- Roman Ingarden, Spór o istnienie świata — poziom wiarygodności 1.
- Duns Szkot — brak cytatu z tekstu pierwotnego; oparcie na: SEP „John Duns Scotus”; notatka vaultowa Spór o istnienie i istotę — od Arystotelesa do Dunsa Szkota — poziom wiarygodności 4.
Opracowania online (dostęp 2026-03-31):
- Internet Encyclopedia of Philosophy, „Existence”: https://iep.utm.edu/existenc/ — źródło dla cytatu Fregego (Grundlagen 1884, s. 65) i sformułowania tezy Quine’a; poziom wiarygodności 4.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, „John Duns Scotus”: https://plato.stanford.edu/entries/duns-scotus/ — źródło dla univocitas entis i distinctio formalis; poziom wiarygodności 4.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, „Frege’s Theorem and Foundations for Arithmetic”: https://plato.stanford.edu/entries/frege-theorem/ — kontekst dla Grundlagen §53; poziom wiarygodności 4.
- N. Labenz, „Does Frege’s Definition of Existence Invalidate the Ontological Argument?”, Sorites 17: https://www.sorites.org/Issue_17/labenz.htm — parafrazuje §53 Grundlagen; poziom wiarygodności 4.
- R. Hanson, „Notions of Existence in Frege”, Journal for the History of Analytical Philosophy: https://jhaponline.org/jhap/article/view/4782 — omawia pojęcie istnienia u Fregego; poziom wiarygodności 3.
istnienie roman-ingarden arystoteles-zagadnienia-rozne metafizyka-zagadnienia-rozne ontologia-zagadnienia-rozne evergreen