Ricoeur — tożsamość narracyjna i trzy poziomy mimesis
Abstract
Paul Ricoeur (1913–2005) w Czasie i opowieści (1983–1985) proponuje hermeneutyczną teorię mimesis jako trójdzielnego procesu: prefiguracji (Mimesis₁), konfiguracji narracyjnej (Mimesis₂) i refiguracji (Mimesis₃). Narracja jest mimicznym przedstawieniem ludzkiego działania — nie kopiuje rzeczywistości, lecz ją re-konfiguruje, tworząc tożsamość narracyjną podmiotu. Rozumiemy siebie jedynie przez okrężną drogę przez znaki kultury utrwalone w dziełach.
Ricoeur i hermeneutyka kultury
Paul Ricoeur (1913–2005) — fenomenolog i hermeneutyk — sytuuje się na przecięciu tradycji egzystencjalnej (Husserl, Heidegger), analitycznej filozofii języka i hermeneutyki (Gadamer). Jego główne dzieła obejmują Philosophie de la volonté (1950–1960), Czas i opowieść (Temps et récit, 1983–1985) oraz O sobie samym jako innym (Soi-même comme un autre, 1990).
Fundament jego myśli wyraża zdanie: „rozumiemy siebie jedynie odbywając dookolną drogę pośród znaków ludzkości utrwalonych w dziełach kultury”. Podmiot nie ma bezpośredniego dostępu do siebie — samorozumienie jest zawsze zapośredniczone przez teksty, narracje i symbole kultury. Dlatego hermeneutyka — interpretacja znaków — jest jednocześnie teorią podmiotowości.
Tożsamość narracyjna
Ricoeur rozróżnia dwa pojęcia tożsamości:
- Idem (tożsamość numeryczna / samsamość) — niezmienność substancji, ciągłość w czasie w sensie fizycznym
- Ipse (tożsamość narracyjna / sobość) — dynamiczna tożsamość konstytuowana przez opowieść, w której podmiot odpowiada za swoje czyny i staje się tym, za kogo się ogłasza
Tożsamość narracyjna (identité narrative) jest odpowiedzią na pytanie: „Kim jestem?” — nie w sensie substancjalnym, lecz w sensie: kim jestem jako ten, kto opowiada i prze-opowiada swoją historię. Narracja jest medium, w którym działanie i czas splatają się w koherentną całość. Podmiot konstytuuje się poprzez narrację tak jak postać literacka przez intrygi fabuły.
Trzy poziomy mimesis
Ricoeur przebudowuje Arystotelesowskie pojęcie mimesis w schemat trzech poziomów mediacji między doświadczeniem a narracją:
Mimesis₁ — prefiguracja
Prefiguracja to wstępne rozumienie działania w życiu codziennym — wiedza praktyczna, którą podmiot posiada przed jakąkolwiek narracją. Działający podmiot zna struktury działania: cele, motywy, środki, okoliczności, czas. Świat ludzki jest zawsze już strukturą semantyczną i symboliczną — działanie ma sens zanim zostanie opowiedziane.
Mimesis₁ jest zatem warunkiem możliwości narracji: aby skonstruować fabułę, narrator musi już rozumieć znaczenie czynów, zdarzeń, cierpień — czyli musi dysponować kompetencją praktyczną.
Mimesis₂ — konfiguracja (królestwo „jak gdyby”)
Konfiguracja to właściwy poziom narracyjny — „królestwo jak gdyby” (royaume du comme si). Narrator rekonfiguruje elementy prefiguratywnego rozumienia w fabułę: przyczynowość, czas, charakter postaci, napięcie między oczekiwaniem a rezultatem.
Fikcja narracyjna nie jest kopią rzeczywistości — jest jej inteligibilną transkrypcją. Fabuła (mythos u Arystotelesa) scala różnorodne zdarzenia w jedną temporalną całość, nadając im kształt i konieczność. Konfiguracja wytwarza syntezę heterogenicznego — łączy przypadkowe zdarzenia z intencjonalnymi działaniami, czas chronologiczny z czasem narracyjnym (kairotycznym).
Mimesis₃ — refiguracja
Refiguracja to re-aplikacja narracyjnej konfiguracji do rzeczywistości: czytelnik lub widz, obcując z dziełem, przekształca własne rozumienie działania i siebie. Tekst dociera do rzeczywistości dopiero w lekturze — dzieje się w akcie interpretacji, w spotkaniu świata dzieła i świata czytelnika.
Mimesis₃ domyka pętlę: powrót narracji do świata, z którego pochodzi — ale teraz wzbogacony o fikcyjne ukazanie możliwości. Lektura wielkiej literatury poszerza praktyczne kompetencje czytelnika: uczy rozumieć zdarzenia, dla których w codziennym doświadczeniu brakuje kategorii.
Katharsis jako wymiar narracyjny
Narracja tragiczna generuje doświadczenie katharsis. Ricoeur rozróżnia dwa momenty afektywne:
- Sympatia — litość wzbudzona nieszczęściem kogoś niewinnego
- Homopatia — trwoga wzbudzona nieszczęściem kogoś do nas podobnego
Obok wymiaru emocjonalnego narracja ma również wymiar poznawczy: fikcja otwiera autonomiczny świat możliwości, pozwalając ujrzeć struktury ludzkiego działania, które w codziennym doświadczeniu pozostają niewidoczne. To Arystotelesowski aspekt „filozoficzności” poezji — sztuka mówi o tym, co możliwe, nie tylko o tym, co się zdarzyło.
Mythos–fabuła a elementy tragiczne
Ricoeur, podążając za Arystotelesem, wskazuje na elementy strukturalne narracji tragicznej, które powiązane są z jego koncepcją mimesis₂:
- Hamartia (wina tragiczna) — błąd w działaniu, który uruchamia sekwencję zdarzeń
- Pathos (czyn tragiczny) — bolesne lub zgubne zdarzenie jako materialny skutek
- Perypetia (zmiana losu) — odwrócenie biegu zdarzeń wynikające z logiki fabuły
- Rozpoznanie (anagnorisis) — zwrot od nieświadomości ku poznaniu prawdy
Fabuła (mythos) jest, według Arystotelesa, duszą i fundamentem tragedii — przed charakterem postaci, myślą czy widowiskiem. Ricoeur czyta to jako wskazanie na prymat konfiguracji narracyjnej: nie postacie tworzą fabułę, lecz fabuła wyznacza miejsce postaci.
Powiązania z innymi koncepcjami
Teoria Ricoeuera dialoguje z Arystotelesowską teorią mimesis i jego analizą tragedii — Ricoeur ją uwspółcześnia i hermeneutyzuje. Tożsamość narracyjna jako ipse koresponduje z Heideggerowskim pojęciem autentyczności: podmiot konstytuuje się przez przejęcie własnej historii. Konfiguracja narracyjna (Mimesis₂) odpowiada na fenomenologiczne pytanie o czas wewnętrzny i retencję–protencję, rozwinięte przez Husserla.
Cytaty
- „Rozumiemy siebie jedynie odbywając dookolną drogę pośród znaków ludzkości utrwalonych w dziełach kultury” — Paul Ricoeur
- „Narracja nie jest reprezentacją działania — jest jego mimiczną transkrypcją, która otwiera możliwości niezrealizowane” — parafraza Czasu i opowieści
Źródła
- Ricoeur, Paul. Temps et récit (Czas i opowieść), t. I–III. Paryż: Seuil, 1983–1985.
- Ricoeur, Paul. Soi-même comme un autre (O sobie samym jako innym). Paryż: Seuil, 1990.
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 3–4: Mimesis Arystotelesa