Abstract
Rozum jest tu ujmowany nie tylko jako psychologiczna zdolność umysłu, lecz przede wszystkim jako struktura reguł i norm, która umożliwia formułowanie sądów o rzeczywistości i podporządkowuje je wymogowi spójności. W tym sensie rozum działa jako warunek możliwości wiedzy: bez wspólnych standardów poprawności samo roszczenie do poznania traci sens. Z tego samego ujęcia wynika teza o uniwersalności rozumu, ponieważ dyskurs o wiedzy zakłada reguły ważne wspólnie, a nie prywatnie. Na tej podstawie pojawia się także nowożytna teza o równości ludzi: wszyscy są równi o tyle, o ile uczestniczą w tym samym porządku rozumu, choć sam związek między uniwersalnością rozumu a równością ma w materiale raczej charakter deklaracji niż rozwiniętego argumentu.
Rozum jako struktura sądzenia
Rozum można tu rozumieć jako zespół reguł, form i wymogów, dzięki którym możliwe staje się poznanie oraz formułowanie sądów o rzeczywistości. Nie chodzi więc wyłącznie o władzę psychiczną, ale o taki porządek uzasadniania, który sprawia, że sądy mogą w ogóle kwalifikować się jako wiedza.
W tym ujęciu podstawowym kryterium działania rozumu jest spójność sądów, przynajmniej w sensie niesprzeczności. Rozum nie tylko „wytwarza” sądy, lecz narzuca warunki, które muszą one spełniać, aby mogły pretendować do ważności poznawczej.
| Element | Rola |
|---|---|
| rozum | dostarcza reguł i form sądzenia |
| sąd | dzięki rozumowi może być poprawnie formułowany |
| spójność | stanowi minimalny wymóg poprawności |
| wiedza | jest możliwa tylko wtedy, gdy sądy podlegają takim regułom |
Dwuznaczność pojęcia rozumu
Nierozstrzygnięte napięcie między dwoma sensami rozumu.
Pierwszy sens jest normatywny: rozum to logiczna lub epistemiczna struktura poprawnego sądzenia. Drugi sens jest psychologiczny: rozum to władza umysłu, zdolność przysługująca podmiotowi.
To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ od niego zależy, jak rozumieć później uniwersalność rozumu. Jeśli rozum jest przede wszystkim normą, wtedy uniwersalność oznacza wspólność obowiązujących standardów. Jeśli zaś jest przede wszystkim zdolnością psychiczną, wtedy uniwersalność oznacza powszechne posiadanie pewnej władzy.
Rozum jako warunek możliwości wiedzy
Skoro uprawiamy dyskurs o wiedzy, musimy presuponować uniwersalne normy rozumu (np. wymóg spójności), inaczej samo roszczenie do wiedzy traci sens.
- (1) Praktyka: mówienie/pisanie o „jakiejś wiedzy o rzeczywistości”.
- (2) Warunek: taka praktyka wymaga standardów poprawności (np. spójności, zasad wnioskowania).
- (3) Wniosek: te standardy (czy „struktura”) muszą być presuponowane jako wspólne/uniwersalne, by dyskurs był możliwy.
Teza o rozumie ma postać argumentu z warunków możliwości. Skoro mówimy o wiedzy o rzeczywistości, musimy już zakładać istnienie reguł, które odróżniają sądy poprawne od niepoprawnych. Bez takich reguł nie byłoby sensu mówić ani o uzasadnieniu, ani o spójności, ani o wiedzy.
Schemat tego rozumowania jest następujący:
- praktykujemy dyskurs o wiedzy o rzeczywistości
- taki dyskurs wymaga standardów poprawności
- standardy te muszą być presuponowane jako wspólne
- dlatego rozum jako struktura tych standardów jest warunkiem możliwości wiedzy
Nazwanie tego ruchu „argumentem transcendentalnym” jest rekonstrukcją, ale trafnie oddaje jego formę: od faktu, że pewna praktyka ma miejsce, przechodzi się do warunków, które muszą być spełnione, aby była ona w ogóle możliwa.
Uniwersalność rozumu
Jeżeli rozum stanowi warunek możliwości wiedzy i sądzenia, to nie może być rozumiany jako czysto prywatny układ reguł. Dyskurs o wiedzy wymaga bowiem czegoś wspólnego: zasad, które mogą obowiązywać intersubiektywnie. W tym sensie „struktura” rozumu musi być zakładana jako uniwersalna.
Uniwersalność nie oznacza tu jeszcze pełnej zgodności wszystkich faktycznych ludzkich przekonań. Chodzi raczej o wspólność norm, bez których roszczenia do prawdy i wiedzy nie miałyby sensu. Rozum jest więc uniwersalny nie dlatego, że wszyscy zawsze rozumują dobrze, lecz dlatego, że samo pojęcie poprawnego rozumowania odsyła do reguł mających obowiązywać wspólnie.
Relacje pojęciowe dają się ująć tak:
- rozum narzuca wymogi spójności
- rozum umożliwia sąd
- rozum jest warunkiem możliwości wiedzy
- dyskurs o wiedzy presuponuje rozum jako wspólną strukturę
Uniwersalność rozumu jako podstawa równości ludzi
Na gruncie nowożytnego ujęcia pojawia się dalej teza, że wszyscy ludzie są równi ze względu na zdolność do rozumowania. Związek jest tu następujący: skoro rozum ma charakter wspólny i uniwersalny, to wszyscy ludzie uczestniczą w tym samym porządku normatywnym albo posiadają tę samą zasadniczą władzę rozumowania. Ta wspólna cecha ma stanowić podstawę przypisania równości.
Struktura tej tezy obejmuje trzy momenty:
- wszyscy ludzie mają, w odpowiednim sensie, rozum albo podlegają tym samym normom rozumu
- ta wspólna cecha jest istotna dla przypisania im równego statusu
- uniwersalność rozumu ma przez to wymiar normatywny, a nie tylko opisowy
Nie wynika stąd jednak automatycznie pełny argument polityczny czy moralny. Materiał raczej deklaruje, że uniwersalność rozumu wspiera równość, niż szczegółowo wywodzi, dlaczego z jednej tezy ma koniecznie wynikać druga.
Co dokładnie uzasadnia argument
Po pierwsze, argument z warunków możliwości dotyczy uniwersalności rozumu: aby mówić o wiedzy, trzeba zakładać wspólne normy sądzenia. Po drugie, z tej uniwersalności wyprowadza się tezę o równości ludzi. Ten drugi krok nie jest już w materiale rozwinięty z taką samą siłą jak pierwszy.
| Teza | Status w materiale |
|---|---|
| rozum jest strukturą umożliwiającą poznanie i sąd | teza podstawowa |
| ta struktura wymaga spójności | teza podstawowa |
| struktura rozumu musi być zakładana jako uniwersalna | wniosek rekonstruowany z praktyki dyskursu |
| uniwersalność rozumu uzasadnia równość ludzi | teza zadeklarowana, słabiej uzasadniona |
Napięcia interpretacyjne
Pierwsze dotyczy statusu rozumu: norma czy władza psychiczna. Drugie dotyczy samej uniwersalności: czy chodzi o wspólność reguł logiczno-epistemicznych, czy o powszechne wyposażenie psychiczne ludzi. Trzecie dotyczy przejścia od uniwersalności do równości: samo wspólne uczestnictwo w rozumie nie wyjaśnia jeszcze automatycznie wszystkich konsekwencji normatywnych.
Dlatego najostrożniejsze sformułowanie brzmi tak: rozum pełni funkcję warunku możliwości sądu i wiedzy, jego struktura jest rekonstruowana jako uniwersalna, a ta uniwersalność zostaje następnie potraktowana jako podstawa przypisania ludziom równości.
Cytaty
- „Rozum to unikalna struktura, która pozwala nam na poznanie i formułowanie sądów… które będą spójne.”
- „Struktura jest uniwersalna - musimy ją założyć, aby móc mówić i pisać na temat jakiejś wiedzy o rzeczywistości.”
- „Wszystkie istoty ludzkie są równe ze względu na swoją zdolność do rozumowania…”
evergreen filozofia kant rozum epistemologia transcendentalizm równość